किन शेर्पाहरू सुपर ह्युम्यान हुन् ?


थानेश्वर गुरागाईं

जब नेपालका हिमाल र सगरमाथाको कुरा आउँछ, शेर्पाको नाम पनि त्यहीँ जोडिएर आउँछ । अत्यधिक उचाइमा बसोबास गर्ने र अग्ला–अग्ला हिमाल सहजै आवत–जावत गर्न सक्ने हुन्छन्, शेर्पाहरू । शेर्पाहरूको यो फरक प्रकारको जैविक एवं शारीरिक विशेषतामाथि खोज–अनुसन्धान पनि हुन थालेको छ । सन् २०१० मा क्यालिफोर्निया र वर्कली युनिभर्सिटीका रास्मस निल्सनले गरेको खोजबाट नेपाली तथा तिब्बती शेर्पाहरूको जीनमा मात्र ‘इपीएएस–१’ नामक उत्परिवर्तन (:ntation) हुने भएकाले उनीहरू कम अक्सिजनमै जीवन निर्वाह गर्न सक्ने देखिएको थियो ।

 

त्यही विशेष उत्परिवर्तनका कारण शेर्पाहरू सामान्य मानिसलाई चाहिने भन्दा ४० प्रतिशत कम अक्सिजन भएको वायुबाट पनि सजिलै काम चलाउन सक्छन् । यही कारणले ४ हजार मिटरभन्दा अग्ला स्थानमा पनि यो जातिले सहजै जीवनयापन गर्ने सामथ्र्य राख्छ । शेर्पाहरूको जीनमा विद्यमान ‘इपीएएस–१’ नामक म्युट्रेसन ८७ प्रतिशत शेर्पामा रहेको तथ्य पनि उक्त अनुसन्धानबाट पत्ता लागेको थियो ।

 

उक्त म्युट्रेसन धर्तीमा ४१ हजार वर्षपहिले बसोबास गर्ने र हाल अस्तित्वमा नरहेको ‘डेनिसोभन’ जातका मानिसमा पाइएको थियो । ती जातका मानिसको अवशेष केही वर्षअघि मात्र रुसको डेनिशोभा गुफामा फेला परेको थियो । उक्त गुफामा भेटिएका अवशेषको अध्ययन गर्दै जाँदा तिनै जातिले बोक्ने एक विशेष जिन नेपालको हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने शेर्पाहरूमा भएको प्रमाणित भएको थियो । जब मानव सभ्यता अफ्रिका हुँदै एसिया र युरोपतर्फ बढ्यो, त्यस बखत हाल हामी मानव जातिका पुर्खासँगै डेनिसोभन र नेन्डरथल पनि हामीसँगै बसाइँ सरेका थिए ।

 

जातीय रूपमा भिन्नै भए पनि यिनीहरू बीचमा गुप्त भेट भएको र त्यही कारणले गर्दा हाल एसियनहरूमा उक्त जीनको अवशेष बाँकी रहेको अध्ययनले बताउँछ । रोमाञ्चक कुरा के छ भने कम अक्सिजनमा पनि साधारण जीवनयापन गर्ने डेनिसोभनहरू हिमाली बासिन्दा थिएनन् तर उनीहरूको उक्त विशेषताले आज आएर शेर्पा जातिलाई हिमाल (जहाँ न्यूनतम मात्रामा अक्सिजन पाइन्छ) मा पनि काम गर्न सहज बनाएको छ ।

 

हिमालमा बसोबास गर्ने सबै प्राणीको शरीर बाक्लो रौंले भरिएको हुन्छ भने तराईमा बस्नेहरूमा कम रौं हुन्छ तर हिमाली शेर्पा जातिमा भने रौंको मात्रा न्युनतम हुन्छ । वातावरणीय हिसाबले हेर्दा उनीहरूमा पनि चिसोसँग जुध्न रौंको प्रचुरता देखिनुपर्ने हो, तर त्यस्तो छैन । यसको कारण पनि तिनै डेनिसोभनहरूको जीन हुन सक्छ । जुन जातिको केश लामो र बाँकी शरीर रौं मुक्त हुन्थ्यो । ३० हजार वर्षपहिले मानव हालको स्वरूपमा नआउँदै विश्वमा फरक–फरक प्रजातिका मानिसको बसोबास थियो ।

 

तीमध्ये नेन्डरथल नामक प्रजातिको नजिकको सम्बन्ध रहेका डेनिसोभन प्रजातिका मानिसहरूसँग आधुनिक मानवका पुर्खाहरूको संसर्ग भएपछि त्यो विशेष जिन स्थानान्तरण भएको हुनुपर्ने र तिनै जीन बोकेका मानिसहरू हालका शेर्पाका पुर्खा भएको खोजले देखाएको थियो । ‘डेनिसोभन’ जातका मानिसहरू कस्ता थिए भनेर यकिन हुन नसके पनि ‘डेनिसोभा’ गुफामा प्राप्त उनीहरूको औंलाको हड्डी तथा दाँतको डीएनए परीक्षणबाट शेर्पाहरूमा विद्यमान यो अनौठो जीनको रहस्योद्घाटन भएको हो।अर्को एक अनुसन्धानले पनि शेर्पाहरूमा अरू मानवभन्दा भिन्न कोष रहेको देखाएको छ । डेनी लेभेट एक्स्ट्रीम एभरेष्ट नामक संस्थाकी संस्थापक तथा युनिभर्सिटी हस्पिटल साउथ ह्याम्टन बेलायतकी क्लिनिकल केयर कन्सल्ट्यान्ट हुन् ।

 

सन् २०१३ मा सम्पन्न ‘एक्स्ट्रीम एभरेस्ट–२’ नामक वैज्ञानिक आरोहणकी अंग रहेकी डेनीले शेर्पाहरूको शारीरिक सबलता एवं उचाइमा काम गर्न सक्ने उनीहरूको क्षमताका सम्बन्धमा अध्ययन गरेकी थिइन् । लन्डनमा सम्पन्न वल्र्ड एक्स्टि्रम मेडिसिन एक्स्पोमा प्रेषित गरिएको उनको अवधारणाअनुसार शेर्पाहरूको शरीरमा एउटा भिन्नै प्रकारको मानवकोष हुन्छ, जसले परिवर्तित वातावरणमा पनि शक्ति सिर्जना गर्न सक्छ । लेभेटले उक्त कोष जसलाई वैज्ञानिक भाषामा ‘मिटो कोन्ड्रिया’ भनिन्छ, शेर्पाहरूमा साधारण मानिसभन्दा बेग्लै र बढी प्रभावकारी भएको बताएकी छिन् ।

 

‘शेर्पाहरू कम इन्धनमा गुड्न सक्ने सवारी साधनजस्तै हुन्,’ सिएनएनसँग डेनीले भनेकी छिन्, ‘उनीहरू थोरै अक्सिजनमा पनि साधारण जीवनका लागि चाहिने जति नै शक्ति सिर्जना गर्न सक्छन् ।’ उनको अध्ययनले भन्छ— सामान्य मानिसको रक्तनली उचाइका कारण प्रभावमा आउँछ, तर शेर्पा जातिमा भने कम अक्सिजनमा पनि उक्त नली संकुचित नभै सामान्य रूपमा रक्तप्रवाह गर्न सक्षम हुन्छ । यद्यपि वातावरण, जीवनशैली, खानपान, रहनसहन तथा बसोबास एवं सामाजिक अन्तरघुलनजस्ता कारण उत्पन्न हुन थालेका पछिल्ला परिवर्तनले शेर्पामा रहेको यो जीनलाई प्रभावित तुल्याइरहेको बताइन्छ । बाहिरी समाजसँग बढेको अन्तरघुलनजस्तै अन्तरजातीय विवाहले पनि शेर्पाहरूमा रहेको ‘इपीएएस–१’ मासिँदै गएको केही अनुसन्धानले बताएका छन् ।

 

सगरमाथाबाट प्याराग्लाइडिङ 

 

एडभेन्चर्स भन्ने कि पागलपन ? तर यी दुवैमध्ये फरक उनीहरू एडभेन्चर्स हिरो हुन् । उनी अर्थात सानुबाबु सुनुवार र लाक्पा छिरी शेर्पा । जसले ‘समिट टु सी’ नाम दिएर सगरमाथा शिखरबाट प्याराग्लाइडिङ गरेर फरक कीर्तिमान कायम गरे । सानुबाबु प्याराग्लाइडिङका च्याम्पियन थिए, लाक्पाछिरीले तीन पटक सगरमाथा चढिसकेका । दुवै जना केही फरक गर्न चाहन्थे । त्यसका लागि उनीहरू दुवैको दिमागमा खेलिरहेको थियो— माउन्ट एभरेस्टबाट प्याराग्लाइडिङ । यही चाहनाका कारण उनीहरू ‘समिट टु सी’सँग जोडिए ।

 

लाक्पाछिरीले सगरमाथाको शिखरमा पुर्‍याउने जिम्मा लिए, सानुबाबुले त्यहाँबाट उडाउने प्याराग्लाइडिङ पाइलटको । २१ मे २०११ को विहान उनीहरू सगरमाथा शिखरबाट उडे । सगरमाथा शिखरभन्दा ३० मिटरमाथिको हावामा कावा खाए र फर्किए नाम्चेतिर । नाम्चेदेखि सगरमाथा शिखरमा पुग्न ११ दिन लाग्छ, तर उडिरहेका उनीहरूले ४ घण्टामै नाम्चे आइपुगे । यतिमात्र होइन, उनी यही प्याराग्लाइडिङ यात्रामा २८ दिनमा विभिन्न स्थान घुम्दै बंगालको खाडीमा अवतरण भएर सबैलाई चकित पारिदिए । यही साहसका लागि नेसनल जियोग्राफिकले उनीहरूलाई एडवेन्चर्स अफ दि इयरको एवार्ड नै दियो ।

 

समिटसम्मको यात्रा 

सगरमाथा आरोहणको सुरुवात ६० वर्षअघि तेङ्बुचेबाट हुन्थ्यो । त्यतिबेला आधार शिविरमा पुग्नै पाँच घण्टा लाग्ने माउन्टेयरिङ व्यवसायमा संलग्न शेर्पाहरू बताउँछन् । अहिले भने ‘ग्लोबल वार्मिङ’का कारण ५ हजार ५ सय मिटर भन्दा तल हिउँ हुँदैन, जसका कारण एभरेष्टको क्लाइबिङ दूरी छोट्टिँदै गएको छ । उतिबेला बेस क्याम्प पुग्न पाँच घण्टा लाग्दै आएकोमा अहिले दुई घण्टामै पुगिन्छ । समिटसम्मको यात्रामा एभरेस्ट, लोत्से र नुप्सेको खोच भएर अघि बढनुपर्छ । बेसक्याम्पबाट सगरमाथा समिट पूरा गर्न चारवटा क्याम्प हुँदै अगाडि बढ्नुपर्छ । ४ वटा क्याम्प हुन्, क्याम्प वान, क्याम्प टु, क्याम्प थ्री र क्याम्प फोर । सबैभन्दा उचाइको क्याम्प फोर ७ हजार ९ सय मिटरमा पर्छ ।

 

यो क्याम्पबाट शिखरमा पुग्न आरोहणको अन्तिम दिन दिन–रात हिंड्नुपर्छ । ‘समिट पुग्ने दिन हामी रातदिन चौबीसै घण्टा हिँड्छौं, साँझ ९ बजेदेखि हिँडेर रातभर हिँडेपछि बिहान ११ बजेसम्म शिखरमा पुगिसक्नुपर्छ,’ फुर्वा भन्छन्, ‘क्याम्प वान, क्याप टुमा त अप एन्ड डाउन गरिरहनुपर्छ, बाटो बनाउन, सामान ओसार्न, डोरी हाल्न, भर्‍याङ ठड्याउन तर अन्तिम क्याम्पबाट समिट पुग्न रातदिन हिँड्नुपर्छ ।’ फुर्वा तेन्जिङका अनुसार हरेक क्याम्पबाट दैनिक ४ देखि ८ घण्टासम्म हिंडनुपर्छ । अल्टिच्युडले हिँडाइमा पनि प्रभाव पार्ने भएकाले समयमा केही तलमाथि हुन सक्छ । सुन्दै अचम्म लाग्छ, कहिलेकाहीँ सगरमाथामा समेत ट्राफिक जाम हुन्छ । कस्तो अवस्थामा यस्तो समस्या भोग्नुपर्छ ? ‘हिलारी स्टेट एकदमै साँघुरो छ, माथिबाट कोही झर्दा तलको टोलीले उनीहरूलाई झर्न दिनुपर्छ,’ फुर्वा तेन्जिङ थप्छन् ।

 

हिलारी स्टेटको जाम कतिपय आरोहीको मृत्युको कारण समेत बन्ने गरेको छ । लामो समय जाममा पर्दा अक्सिजन सकिने, अत्याधिक चिसो हुनेलगायतका समस्याले यस्तो हुने आरोहीहरू बताउँछन् । कतिपयले हातका औंला र शरीरका अंगहरू समेत यही कारणले गुमाउनुपर्छ । यसबाहेक आधारशिविरबाट क्याम्प वानको बाटोमा पर्ने खतरानाक खुम्बु आइसफलको यात्रा पनि सहज छैन् । अप्ठ्यारो बाटो, भर्‍याङ र हिम चट्टानमा हिड्न समय लाग्ने भएकाले यहाँ ट्राफिक जामको समस्या पनि उतिकै छ ।

 

 

कति लाग्छ खर्च ? 
सगरमाथा चढ्न खर्चका दृष्टिकोणले पनि सहज छैन । ‘विदेशीलाई न्यूनतम ३० लाखभन्दा माथि ४५ लाखसम्म लाग्छ,’ सेभेन समिटका सञ्चालक समेत रहेका छाङदावा भन्छन्, ‘परमिटमा केही छुट हुने भएकाले नेपालीहरूलाई अलि सस्तो पर्न आउँछ ।’ विदेशीले १० हजार डलर आरोहण शुल्कका रूपमा सरकारलाई बुझाउनुपर्छ भने स्वदेशी आरोहीले त्यसमा केही छुट पाउँछन् । नेपालीले आरोहण शुल्कबापत ७५ हजार नेपाली रुपैयाँ बुझाउनुपर्छ ।

 

छाङदावाका अनुसार आरोहणका क्रममा प्रयोग हुने पहिरन, ट्रान्सपोर्टेसन, अक्सिजन तथा शेर्पा गाइडमा पनि प्रशस्तै खर्च हुन्छ । यी सबैका लागि झन्डै १० लाख खर्च लाग्छ । एक वर्षजति तालिम र तयारीमा लाग्ने शेर्पाहरू बताउँछन् । सगरमाथाका आरोहणका लागि सरकारले बनाएका सबै प्रक्रिया पूरा गरेपछि सरकारले ७५ दिनको परमिट दिन्छ । आरोही फुर्वा तेन्जिङ शेर्पाका अनुसार सगरमाथा आरोहण सक्न बढीमा ४५ दिन लाग्छ । आरोहणका लागि अप्रिल र मे महिनालाई उपयुक्त मानिन्छ ।

 

प्रकाशित: माघ ९, २०७३

 साभार : साप्ताहिक साप्ताहिक

http://bit.ly/2jOjucV

 क्याटेगोरीः समुदाय