चित्तधरया लुमन्तिइ


शरद कसाः
वि.सं. १९८६ साल मार्ग १० गते खुनु श्री ३ महाराज चन्द्र शमशेर स्वर्गे जुसेंलि श्री भीमशमशेर नेपालया राज्य शासनभार कयाः सकल भारदार प्रजा वर्गया न्ह्यःने नगर प्रदक्षिणोत्सवय् “गुगु ज्या यानाः देशया उन्नति बढे जुइ रैती दुनियायात सुख शान्ति जुयाः सरकारया भिनावइ उगु ज्या खँय् सदानं जिगु ध्यान लगे जुयाच्वनी, थुकी छिपिं सकसिनं हे एकचित्त यानाः राजा — प्रजा सकसिगुं भिंगु चिते यानाः जितः भरमग्दूर मद्दत बीधैगु पूरा आशा व भरोसा दु” धकाः याःगु भाषण १९८६ साल पौष २ व ९ गतेया ३४÷३५ ल्याःया गोरखापत्रय् नेपाली, हिन्दी व नेपालभाषा आदि अनेक भाषां छापे जुसेंलि नेपालया उन्नति यायेगु विषयय् झीगु नं छुं कर्तव्य दयेमाः धकाः न्हापां साहु योगवीरसिंया जनबाहा छेँय् ८÷१० म्ह मनूत मुनाः सल्हा जूबलय् यायेमाःगु ला छुं ज्या झीसं नं अवश्य खः, तर थुलि मनुखं खँ ल्हानां छुं ज्या जुइमखु, भचा गाक्क मनूत मुनाः सहलह यायेमाःगु खँ जुल । न्ह्यागुं देय् उन्नति जुइकेत जनता शिक्षित मजुइकं छुं जुइमखु, उकिं शिक्षित जुइकेत न्हून्हूगु स्कूल, पाठशाला चायेके माःगुला ख हे खत, तर थ्व जक पियाच्वनां नं मज्यू, स्कूलय् वने मलाये धुंकूपिं अर्धबय्सपिं शिक्षित जुइकेगु छगू सार्वजनिक पुस्तकालय स्थापना यायेमाः, थुगु विषयय् छगू बिन्तिपत्र तयेगु धकाः निर्णय जुल । तर बिन्तिपत्र तये न्ह्यःहे उगु मुँज्याय् दुम्ह पं. कृष्णप्रसाद उपाध्याय धाःम्हेसिया भिंचा रामचन्द्र धाइम्हं पोल तया ब्युसेंलि न्हापां व भ्वँतय् सहीछाप तःपिं मध्यय् योगवीरसिं कसाः, हरिकृष्ण श्रेष्ठ, वैकुण्ठ प्रसाद लाकौल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, कृष्णप्रसाद उपाध्याय् व चित्तधर हृदययात ज्वना यंकाः टंगाल दरबारय् यंकल । थ्व घटनायात नेपालय् लाइब्रेरी पर्व धकाः धाइ ।
चित्तधर हृदयया जीवनय् थ्व घटना धुंकाः तःदँ तक हे आदम्बर मतय् लानाः, राजनीति मुद्दाय् लानाः व वयां लिपा नेपालभाषां कविता च्वःगु बापत जेल सजायँ तकं फयेमाल । मांभाय् प्रेमी छम्ह च्वमि जूगुलिं थजाःगु झन्झट व तनावया दथुइ नं आपालं कविता च्वयादिल । वय्कःया जीवनया ब्याक्क धइथें घटनायात वय्कलं ‘जिगु जातः’ धइगु शीर्षक तयाः यक्व हे खँ च्वयादिल । नेपालभाषा परिषदं पिहांवइगु ‘नेपाल’ ऋतुपतिइ थ्व मद्दिक प्रकाशित नं जुल । लिपा थ्व फुक्कं छथाय् मुनाः फणीन्द्ररत्न वज्राचार्यं सम्पादन यानाः थुकियात आत्मकथाया रुपय् सफू हे पिथनादिल । थ्व सफू ब्वनेबलय् बाखं, उपन्यास ब्वने स्वयाः नं झीत बिस्कं हे सवाः वइ । दसुया लागि वय्कःपिन्त जेलय् यंकूबलय्या घटनायात वय्कलं च्वयादीगुयात छकः ब्वने —१९९७÷१०÷७ खुनु न्हिनय् जिमित लासा—लिसा प्वःचिकाः मफुमफु कुबुइकाः अनं झण्डा बैठकया क्वय् यंकल, मानों क्राइष्टयात क्रस कुबुइकाः यंकुथें । अन नारायणहितियापिं नेवः मदुपिं ब्यास, शर्मा व ख. भूपालयात नं न्यवः तात । जिमिगु गुतां—गितां फुकं अन पिपातय्त कुबुइकल, जिमित म्हतिं म्हतिं निम्ह सिपाहीं जःखः व ल्यूने छम्ह नापं स्वम्ह पाः च्वनाः झ्वःलाक सिंहदरवारया ध्वाकां पित हल । स्वइपिं मनूतय् हथाय् जुल, पिने चौरय् मुनाच्वंपिं मनूत ब्वां वल तर जिमिगु झ्वःया जःखः हानं झ्वः छुनाच्वंपिं सिपाहींतसें माय् फ्वयाः सत्तिक वयेके मब्यू ब्वः बियाछ्वत । अय्नं मनूत क्वय्यागु लं बाःवःगु खुसिद्यामं बा ख्वताकिलं पनाः फाताक पुलाः मेगु लँ काइथें क्वब्वां वनाः न्ह्याः वनाच्वन । जिमित च्वय्यागु मोटर जक वइगु लं यंकाच्वन । लुँमरिइ थ्यंबलय् लुँमरि कुनय् ५००÷५०० लं मयाक मनूत खात । त्रिपुरेश्वरपाखें नं ब्वां वयाच्वन, च्वय् न्हूपुखूपाखें नं ब्वां वयाच्वन । जिपिं तिनिख्यः दथुंदथुं न्हू स्यनातःगु पल्टन थें यंकाच्वन । न्यवः सिखलं यानाः जिमिसं बांलाक पलाः छी मफु । सुयातं हे नीकु सत्तिक वयेके मब्यू । न्ह्यागु थजु घटना छगू सफल कविया कविताया भावधारा थें धायेला अथवा उन्नत समुन्द्रय् वनाच्वंगु कर्मयोग खुसि थें न्ह्याः वनाच्वन ।
थुलि जक ब्वनेबलय् नं झीत साहित्यिक रसया गाक्कं सवाः वइ । च्वमिया कल्पना व भाव थुयावइ । थःपिसं फयेमाःगु दुख, शास्ति व मनूतय्गु लश्करयात नं वय्कलं कविताया भावधारा खंके फुगु धइगु छम्ह कविनुगः दुम्ह मनुखं हे जक याये फइगु खँ खः । अथेजुयाः हे जेलय् च्वनेमाःसां छतिं विचलित मजुसे नेपालभाषां च्वयेगुयात निरन्तरता बियादिल । थम्हं जक च्वयेगु नं मखु, अन दुपिं मेपिं पासापिन्त नं च्वकादिल । ‘सुगतसौरभ’ च्वयाः थः कवि जक मखु महाकवि हे जुयादिल । थः किजाः धायेमाःम्ह धर्मरत्न यमियात नं कविजक मखु ‘अर्हतनन्द’ महाकाव्य च्वकाः महाकवि हे दयेकाविल । न्हापा हे कवि जुयाच्वंम्ह सिद्धिचरण श्रेष्ठयात ‘युगकवि’ दयेकाविल । केदारमान ‘व्यथित’, हरिकृष्ण श्रेष्ठ आदि आपालं पासापिन्त नं लेखक कवि दयेकादिल । उलिजक मखु उबलय् अन जेलय् च्वंच्वनादीम्ह गणेशमान सिंहं तकं नेवाःभासं बाखं व मेमेगु च्वयादीगु दु धाइ । तर वय्कः जेलं बिस्युं वंम्ह जूगुलिं थुपिं कृतित पिहां मवल । नेवाःभाय्या लागि सना जूगु खनाः गणेशमानं चित्तधरयात ‘भाषिक वँय्’ धकाः तकं धयादीगु जुयाच्वन ।
नेपालभाषा थौं थुलि विकास यायेगु निंतिं वा थन तक थ्यंकेगु निंतिं चित्तधरया आपालं ज्वःमदुगु योगदान दु । नेपालभाषा व थ्वया साहित्य उन्नति यायेगु निंतिं नेपालभाषा परिषद् थेंजाःगु छगू धिसिलाःगु संस्था स्वनेगु, थःगु छेँ हे परिषद्यात देछायेगु, थःकेहेँ मोतिलक्ष्मी उपासिकायात छम्ह ज्वःमदुम्ह च्वमि दयेकेगु, धाये नेवाः भाय्या निंतिं थःगु तन, मन, धन सकतां समर्पण याःम्ह सुं व्यक्तित्व दुसा व चित्तधर हे जक खः । पं. निष्ठानन्द वज्राचार्य, महाकवि सिद्धिदास महाजु, मा. जगत सुन्दर मल्ल, कवि योगवीरसिंपिन्त झीगु भाषाया प्यंगःथां धकाः वय्कलं गुगु नीस्वनादिल । उकी लिपायापिसं फुफुथे अप्पा तनाः नेपालभाषाया देगः दनेगु अभियानय् न्ह्याःवयाच्वंगु जुल ।
त्रि. वि. वि. इ नेपालभाषा एम. ए. ब्वंकेगु प्रसंगय् प्रा. माणिकलाल श्रेष्ठं छता खं धयादीगु न्ह्याबलें लुमंसे वः । चित्तधर हृदय, प्रेमबहादुर कसाः व मेमेपिं त्रि. वि. वि.या उबलय्या डीन, रजिष्ट्रार आदिपिंलिसे नेपालभाषा एम. ए. ब्वंकेगु निंतिं डेलिगेशन वनेगु, मुँज्या च्वनेगु आदि ज्या जुल । अन नेपाभाषा एम. ए.यात ब्वंकेत ल्वःगु पाश्चात्य समालोचना सफू मदु धइगु खँ जुल । प्रेमबहादुर कसाःनं छाय् मदु धकाः जिमि फलानाम्ह लेखकं च्वयातःगु दु प्रेसं छापेयाये जक मानि धकाः प्यात्त धयादिल । वास्तवय् व सफूला सुनां च्वगु हे मदुनि । अले वय्कःपिं झायाः प्रा. माणिकलाल श्रेष्ठयात सफू च्वकेत इनाप यात ।

 

न्हिं न्हिं सुथय् मर्निङ्ग वाक वयेथें न्यतंनिसें थँहितिइ वयाः माणिकलालया छेँय् वयाः कुनेच्वनाः बुराम्ह चित्तधरं ल्याय्म्हम्ह माणिकलालयात ‘माणिक दाइ’ धकाः सःतादी । माणिकलालं तलं झ्यालं स्वल कि मेगु छुं मधासे ‘का न्हिं’ धकाः वना हे छ्वइ । अथे धइगु सफू च्वया च्वनागु दु मखुला धायेथें ताकेता याःगु जुयाच्वन । थः स्वयाः अतिकं हनेबहम्ह चित्तधरं हे माणिक दाइ धासेंलि मछालाः नं माणिकलालं सफू च्वयाहे दिल । वय्कलं च्वयादी, वयकलं च्वयादीगु छगू फर्मा खातकि भोताहितिया दबलकाजी तुलाधरं अनं कया हयाः प्रेमबहादुर कसाःयात बियादी । वय्कलं प्रेसय् छ्वयाः प्रुफ नं स्वयादी । थुकथं करिब लछितिया दुने हे उगु सफू क्वचाल धायेमाल । अले व सफू खः, ‘समालोचनाया सिद्धान्त’ । थुकथं लुमंका स्वयेबलय् चित्तधरं नेपालभाषाया निंतिं छु जक मयाः धइगु हे मदु खनिं ।

साभार गाेरखापत्र दैनिक

 क्याटेगोरीः नेपाल भाषा