स्वनिग: आ: नेवा:तय्‌गु स्वनिग: थें मच्वने धुंकल


जिं न्हापा नं धयागु ख:, पासापिं नाप सहलह जू बलय्, स्काइप, ह्याङआउट व भाइवर मिटिङ जू बलय्, अनौपचारीक जमघट जू बलय्, ची ची धंगु मुना जू बलय्; गुलिसिनं लुमंकु जुइ, गुलिसिनं ल्व:मंका छ्वत जुइ । आ: हाकनं धाये – राज्य सञ्चालनय् लुच्चापिं च्वं वल धा:सा इमिसं न्ह्याबलें गथे याना जनतायात लुटेयाये धका: जक तातुना च्वनी । जनतायात राहत बिइत छु छु यायेमाली धयागु खँ इमिसं अबलय् जक सोचे याइ गबलय् अथे राहत बिया इमिगु लुच्चा सत्तायात समर्थन मुंका: त:हाक: ई तक शासन याये फइ । अले राज्यं लुटे याइगु धयागु गरीव-सर्वहारा पिन्के मखु, धनी पुँजिपति पिन्के नं मखु, लुच्चा राज्यं न्ह्याबले नं निम्न मध्यम वर्गया पिन्त लुटेयायेगु नीति ज्वनी, छाय् धा:सा इमिसं सशक्त विरोध याये फइमखु । उच्च मध्यम वर्गया पिन्त नं लुटे याइ, लुटे यायेत इमिसं उच्च मध्यम वर्गयात गथे याना निम्न मध्यम वर्गय् क्वफाना छ्वयेगु धका नीति ज्वनी, धायेत देश विकास यायेगु धाइ, निम्न वर्गयापिन्त उच्च वर्गय् यंकेगु धाइ, तर मू-लक्ष्य धा:सा उच्च मध्यम वर्गयात निम्न मध्यम वर्गय् हिइकेगु, अले निम्न मध्यम वर्गयात लुटे यानाच्वनेगु ।

थ्व वर्गिय समिकरण हलिमय् यक्व थासय् खने दुसां तवि, नेपालय धा:सा भतीचा पा: । नेपालय् वर्गिय समिकरण नापनापं जातीय समिकरण नं ल्वाकज्या: । नेवा:त नेपालया सत्ताधारीपिनिगु नितिं मुख्य खतरा ख:। धायेत ला थन मेमेगु जातीय पुच: नं यक्व दु, तर राज्यस्रोतय् कव्जा यानाच्वंपिन्त खतरा जुइक न्ह्य:ने वनेगु ज्ञां, बुद्धि, क्षमता व पकड दुपिं नेवा:त जक जुइफइगु जुया सत्ताधारीपिन्सं नेवा:तय्‌त छुं छुं सुविधा बियात:गु दु । प्रशासन केन्द्र त नेवा:तय्‌त पायक जुइगु थासय् तयेगु, ब्वनेकुथि, अस्ताल, विकास ज्याझ्व:त नेवा:तय्‌गु थासय् विस्तार यायेगु ज्या त पञ्चायतया इलय यक्व जूगु खने दु ।

अजा:गु अवस्था अबलय् या नेवा:तसें सत्ताधारीपिन्त लयेतायेका: जूगुलिं व:गु मखु । बरु नेवा: पुर्खापिन्सं दयेका:थकुगु बस्ति, बजा:, लँ, ढ:, आदि आधारभूत संरचनाया ब्वहलय् विकास याये अ:पुइगु जुया याकनं ज्या क्यनेमा:पिन्सं अ:पुगु लँ मालास्व:बलय् नेवा:तय्‌त फाइदा जूगु जक ख: । न्हू न्हू सुविधा तनेत नेवा:तयसं विकास याना थकुगु थासय् बाहेक मेथाय् यक्व थाकुइगु जुया सत्ताधारीपिनिगु मं उखेथुखे मवन । उकिंया लिच्व:कथं नेवा:वस्तिइ विकास दुहाँ वल धा:सा, नेवा:तसें नं सत्ताधारीपिं नापनापं च्वना फाइदा भतिभति काये खन । अथे जुया थौं नं यक्व आदिवासी जनजाति मधेशीपिनिगु मिखाय् बाहुन-क्षेत्री-नेवार धालकि सम्भ्रान्तपिं धैगु छाप ल्यनाच्वंगु दनि ।

तर सत्ताधारीपिनिगु नीति धा:सा छुं उच्च वर्गया नेवा:त ल्हातय् कायेगु, छुं उच्च मध्यम वर्गया नेवा:तय्‌त लयेतायेकेगु, अले मेपिं दक्वं नेवा: समाजयात बुलुहुँ निम्न मध्यम वर्गया हैसियतय् थ्यंकेत घ्वाना यंकेगु हे ख: । अजा:गु कुत: न्ह्यानाच्वंगु नेवा:समाजं इलय वा: चायेके मफु । भाय् व संस्कृतियात दमन याना मछ्व:गु जूसा शायद नेवा:समाजं थ:पिन्त राज्यशक्तिं बहिष्कार यानात:गु दु धैगु चेतना नं मवइगु खयेफु । जुजुपिन्त सम्यक पुजा छायेगु, जुजुखल: खड्ग हिलेगु, नवदुर्गाया प्रसाद नकेगु, निसें दक्व दक्व नेवा: हनाबनाय् सत्ताधारीपिंत छ्यनेय् क्वबिया: नेवा:समाज न्ह्यानाच्वंगु यथार्थ इतिहास ल्यूने गजा:गु मनस्थीति व सोचप्रणाली ज्या याना च्वन धका स्वत धा:सा नेवा:समाजं थ:गु तुतिइ थ:म्हं पालाच्वंगु वा:चायेके मफु धका: यच्चुक सी दु ।

जुजुपिं ला मन्त । तर जुजु जुइमा:पिन्त न्ह्य:ने तया सत्ता हाँकेयानाच्वंपिं गथे ख: अथे हे तिनि । इमिसं न्हापलाक छु वा: चायेकल धा:सा नेवा:समाज शक्तिशाली जुयाच्वंगु मू आधार धयागु स्वनिग: ख: । स्वनिग:या नेवा:त बल्ला:तलय् देय् न्यंक च्वंपिं नेवा:त बल्लाना हे च्वनी । स्वनिग:या नेवा:त बल्लानाच्वंगु ३गु ४गु आधार त दु । व आधार ध्वस्त मयाक स्वनिग: कमजोर जुइमखु, स्वनिग: कमजोर मजुइक नेवा:समाज शक्तिहीन जुइमखु । व आधार धयागु थथे ख:

(१) नेवा:तय्‌के दुगु बुँ – क्वान्टिटि
(२) नेवा:तय्‌के दुगु बुँ – क्वालिटि
(३) नेवा:तय्‌गु समाज संरचना
(४) नेवा:तय्‌गु चरित्र

थ्व ४ गु आधार ध्वस्त यायेत सत्ताधारीपिन्सं नियोजित कथं धमाधम न्हू न्हू नियमत दयेका हल, न्हू न्हू समस्यात तना हल, देय् न्यंकया गतिविधियात केन्द्रित याना स्वनिगलय् मुंका हया थ्व थासं नेवा:त बिस्थापित यायेगु याना हल । थ्व आधारया विस्तृत चर्चा यायेत इलं साथ मब्यू, अथे जूसां छुं भतिचा थन न्ह्यब्वये ।

(१) न्हापा नेवा:तय्‌के दुगु बुँया मालिक गुथि ख: । निजि लालपुर्जा दयेका: बुँया स्वामित्व थ:के तयेगु मयासें गुथि अन्तर्गत सामुहिक स्वामित्त्वय् बुँयात तया:त:गु ख: । थौं स्वया १०० दँ न्ह्य: स्वनिग:या ९९.९% बुँ नेवा:तय्‌गु स्वामित्त्वय् लानाच्वंगु ख: । शाह, राणा जुजुपिं व इमिगु पाखें बक्सिस कयात:पिं बर्मू व खँय् तय्‌‌के लुतेयाना का:गु बाहेक मेगु बुँ हे मदु । इमिसं दां पुला बुं न्याना कायेत नेवा:तय्‌के मीगु बुँ हे मदु । गुथिया बुँ धयागु निजि मखु । स्वनिग:या शासन त्व:तावंपिं थकुजुजु पिनिगु लाय्‌कु व थकु जुजुपिन्सं भोगचलन यानाच्वंगु बुँ जक शाह-राणा पिन्सं राजनीतिक ह्यूपा:या लिच्व: कथं स्वामित्त्व काल धाये फै । व बाहेक मेगु इमिगु अधिनय् गुलि नं बुँ या स्वामित्त्व दु, व इमिसं नेवा:जनताया बुँ लुतेयाना का:गु ख: । इमिसं अथे लखनउ लूट थें लुतेयाना का:सां तवि दक्व बुँ गुथिया स्वामित्त्वय् च्वनाच्वंगु व गुथियात धर्मनाप स्वानात:गु जुया इमित य:य:थे लुतेयाये मछिन । नेवा:ज्यापु पिनिगु बुँ लुतेयाना खसबर्मूपिन्त विर्ता धका दान बिया धर्म कमे यायेगु बुद्धि बिइपिं बर्मूपिन्सं नं द्य:गुथिया नामय् तयात:गु बुँ बर्मूयात दान बिया गथे याना धर्म लाइ धका ब्याख्या यायेत थाकुका बिल । अले इमिसं न्हूगु नीति हल कि गुथियात हे ध्वस्त याना छ्वयेगु । अथे यायेत न्हापलाक गुथिया बुँ रैकर यायेगु लँ चायेकल, रैकर याना मी जिइवं लोभं नेवा:समाजयात कल । अले थौं व नीतिया बलय् बुँ मिया धिबा कमेयायेगु लोभं नेवा:समाजया बुँ छु गति जुल छिकपिन्सं खँ हे खं । लिपांगु तथ्यांक कथं स्वनिग:या बुँ आ: नेवा:तयगु स्वामित्वय् ३०% नं बाँकि मन्त हँ ।

(२) जिगु राजनीतिक टिप्पणी ब्वनीपिं यक्व पासापिन्सं मस्यू जुइ, जि जलस्रोतया विज्ञता दुम्ह मनू ख: धका । सन १९९९ सं सिचाइया मास्टर्स लेवल ब्वनाबलय् बुँ उत्पादकत्वय् हलिमय् जापान दकलय् न्ह्य:ने ला: धका ब्वनेमाल । अले जिं जापानया पर यूनिट यिल्ड क्यापासिटि स्वयाबलय् छु खन धा:सा उलि उत्पादन ला जिमि अजुं बुँ यानाच्वंगु इद्वलय् नं जू । कल्छि हे मदुगु छकूचा क्यबय् सइगु तरकारी जिमित दच्छिन्हुं नयां फुके मफु । अले जिं थुल, ओहो, स्वनिग:या चा ला चा मखु लुँ खनी सा । गन जापानया मेशिन, रसायन, प्रविधि व अनुसन्धानया ग्वहालिं पिकया च्वंगु बाली, गन झीथाय् व हे परम्परागत प्रविधि व ल्हातं पालेगु कू ज्वना यानाच्वंगु बुँज्याया बाली – थपाय्‌च्व भिंगु चा स्यंके मज्यू, बुँ मिइमज्यू, बुँ मिया छेँ दने मज्यू – हालीम्ह जि याक:चा – न्ह्याम्हसित धा:सा नं न्हिलीगु जक । आ: स्वयादिसँ स्वनिग:या अजा:गु भिंगु चा गनं अप्पा दयेकेगु भत्ति तया टपसोइल दक्वं ध्वस्त याना छ्वत, गनं छेँ जक दनां कंक्रिट जंगल तया ध्वस्त याना छ्वत । अले स्वनिगलय च्वंपिन्त जाकि निसें वाउँचा तक पिनें न्याना हयेमफुसा नये तकं मखनीगु अवस्थाय् थ्यंका बिल ।

(३) नेवा:तय्‌गु समाज संरचनाया छगू मू आधार धयागु लजगा: ख: । अबु अजुया लजगा: ज्वन धा:सा गब्लें द्यां लाइमखु धका धया तइगु ख: । तर व समाज संरचना बुलुहुँ स्यना वन । स्यना वन जक मखु कि सत्ताया नीति न्ह्याबलें व संरचना स्यंकेत ग्वहालि जुइगु कथं हे जक जुयाबिल । नेवा: समाज संरचनायात मा:कथं या शिक्षा नीति जुइमफुत, लजगा:या ग्यारेन्ति व बिस्तार यायेगु सिवे नं थ: मालिक जुइगु लजगा: त्व:था कर्किया च्य: जुइगु, जागिर नयेगु लजगा: याइपिन्त अप्व: तिब: बिइगु लकस दयेका हल । थ:गु हे लजगा: याये धाइपिन्त हेबाय् चबाय् यायेगु ज्या झी नेवा:समाजं नं याना च्वन । लजगाया आधारय् दयाच्वंगु समाज संरचनायात बिकृत याना जातभातय् तक्यंका बिया नेवा:समाजं थ:गु तुतिइ थ:म्ह हे पाल । सत्ताधारी वर्गपिन्सं नं नेवा:तय्‌गु अजा:गु गल्ति पनेत गब्लें नं मस्व:, बरु मुल्कि ऐन दयेका: नेवा:तय्‌गु लजगा संरचनायात जातभात संरचना हे ख: धयागु प्रमाणित यायेगु दस्तावेज दयेका बिया नेवा:समाज संरचनायात भज्यंक स्यंकेत ग्वहालि यात ।

(४) चरित्रया हिसावं स्वत धा:सा नेवा:त धयापिं सिर्जनशील, सक्रिय व इमान्दार ख: । छुं कि छुं ज्या यायेत माला जुइपिं, नेवा:त थ:म्हसिनं गुलि ज्या याये फु, उलि जक याये फु धका धाइपिं नं ख: । मफुसा बरु मफु धायेगु, तर याये मफुगु ज्या याये फु धका माक:फुँइ मयायेगु चरीत्र नेवा:तय्‌गु आधारभूत चरित्र ख:। थ्व चरित्र सुनां दयेके धका दया वइगु मखु, सुनां हिले धका हिला वनीगु मखु । चरित्र धयागु संस्कार, सामाजिक मान्यता, विश्वास व अनुभवया लिच्व: कथं विकास जुइगु ख: । छुं नं ज्या यायेगु अनुभव मदुम्हेसिनं न्ह्यागु ज्या नं यायेफु धका तायेकिइ, छाय् धा:सा वं गब्लें ज्या मयागु जुया ज्या यायेगु गुलि थाकु धका मस्यू । अथे जुया ला धाइ, धायेबलय् अ:पु – धर:ग्वारा त:पु । तर लिपा नेवा:समाज हिला वं लिसे नेवा: चरित्र नं हिला वनाच्वंगु दु । ख:सां मखुसां याये फु, याना बी, क्यना बी, धया बी, हया बी धका बकुत्यार खँ ल्हाना जुइपिं नेवा:त अप्वया: व:गु दु । थ:त फाइदा जुइगु जूसा कतिलापाक: पह: क्यनीपिं, छकूचा फाइदा या नितिं अन्याय सहयाना च्वनीपिं नेवा:त यक्व यक्व हे दया वल । थ:के आत्मविश्वास दुपिं नेवा:त यक्व हे म्हो जक खने दु । संस्कार स्यनावंगु, सामाजिक मान्यता ध्वस्त जुया वंगु, धोखा बियेगु, व ज्याया अनुभव याये मखंगु हुनिं याना नेवा:चरित्र यक्व हे क्वह्यना वनाच्वंगु दु ।

थथे च्वये धयाकथं ४गु आधारय् आक्रमण याना बिइवं नेवा:समाज हिलावन । तर समाजय् ह्यूपा: चलायमान जुइ । निकास मालेगु लँपुइ नेवा:तसें नं गन गन फु अन अन थ:पिन्त एड्जस्ट याना यंकल । आख: ब्वना प्रशासन, व प्राविधिक (डाक्टर, इञ्जिनियर, पाइलट, आदि) क्षेत्रय् यक्व दुहाँ वन । बिदेशय् नं थ:गु क्षमता क्यना त:त:धंगु जिम्मेवारी कुबिया च्वंपिं नेवा:त यक्व हे दु । नेवा:त मथ्यंगु देय् मदु, नेवा:तसें ल्हा:मत:गु क्षेत्र मदु धया थें च्वं । थ:गु समाज संरचनाय् लिकुना च्वना म्वाये फैमखुत धका न्हू न्हू लँपु माला वंपिं नेवा:त माला: वन धा:सा थुलिमछि थासय् नेवा:त थ्यनाच्वंगु दु कि इमिगु ल्या:चा: सुनां तयेफयाच्वंगु मदु ।

थथे नेवा:त हलिमय् न्यनां वनाच्वंगु स्वयेबलय् नेवा:समाजयात झन बाँलात नि धायेगु मतिइ नं वने फु । तर अथे मखु । थथे समाज संरचना पाखे बिमुख जूया वंपिं नेवा:पिनिगु आधारभुत सोच प्रणालिइ पञ्चायति शिक्षां पुसा पिनाब्यूगु महेन्द्रबादी चिन्तनं हाग: कया बिल । अले समाज बिखण्डित जुजुं नेवा:त चीधंगु दायरा दुने च्वनेयइपिं, थ:गु निजि स्वार्थ व निजि जिन्दगियात जक प्राथमिकता बिइपिं, ब्यक्तिबादी, स्वार्थी मनूया पुच: कथं हिला वन । थ:पिं छाय् नेवा: ख:, नेवा: जुया या कर्तव्य छु ख: धका वास्ता यायेगु सुइतं मयया वल । नेवा:समाजया बारे चिन्तन मनन यायेगु क्षमता मदयेका बिल । नांया ल्यूने च्वंगु बिनां (थर) स्वया जक थ:त नेवा: धाइपिं व भ्वय् नया नेवा:चहपह ल्यंका तया धका मतिइ तइपिं जुया वल । थ:त हे म्ह-मसिया वयेवं आ: नेवा:त बाँमलाक कमजोर जुइ धुंकल । क्षमता दया नं असक्षम पिनि जमात थें जुजुं वन ।

न्हापा न्हापा त्वालय् छगू फल्चा व देग: दयेके माल धा:सा म्हिचां जायेक जायेक धन प्व: प्वंके हइपिं नेवा:त दु धका बाखँ न्यना तयापिं झी नेवा:त, आ: भ्वखाचं भूबाया च्वंगु थ:गु छेँ भिंकेत नं ‘ग्वहालि फ्वने’ धका निवेदन तया जुइपिं नेवा:त स्वया च्वने माला: वल । थजा:गु विवशताया दथुइ हाकनं क्वाल्छि बुँया खँय् सर्वय् नास जुइक थ:थ:हे दाजुकिजा तहकेहेँ पिं नाप मुद्दा म्हितिइपिं नं झी नेवा:त जुयावल ।

पारीवारीक तुषं जक नेवा:तयत असक्षम याना त:गु मखु, राजनीतिक रुपं नं नेवा:त बिभाजित जुया वन । गुम्हं एमाले, गुम्हं काँग्रेस, गुम्हं माओबादी, गुम्हं राप्रपा धका थी थी पार्टीइ बिभाजित जूपिं नेवा:तसें अन्तिमय् छु छु यात ले धका स्व:सा: त:धं धा:पिं नेता जुइमा, चीधंगु तहया कार्यकर्ता जुइमा – इपिं दक्व वना हाकनं व हे जातीय सत्ता सञ्चालन याना च्वंपिनिगु च्य: जुया हे जीवन फुका च्वन । जिं मचाबलय् जिन्दाबाद मुर्दाबादया अर्थ मथूबलय् पार्टीया त:धंगु पोस्टय् च्वंम्ह भुमिगत नेता धका म्हस्यूपिं नेवा:नेता थौं कन्हय तक नं छुं हे जिम्मेवारीइ मदु । पार्टीया आदेश कायेगु, उखें थुखें ब्वाँय वनेगु – बस उलि हे जक । नेवा: समाज गनं निसें गन तक थ्यन, छुं हे विचा: मदु, गन थ्यंकेगु ले, छुं हे योजना मदु । धालधा:सा ‘झीसं नेवा: जक मखु, नेपालया खँ ल्हायेमा:’ धका धाइ । का म्वा:ल का नेपालया हे खँ धयादिसँ रे धा:सा ‘आ: पार्टी पाखे निर्णय वल कि धाये’ धाइ – मतलव पार्टीया निर्णय्‌?? – व ला झीसं न्यनाच्वनागु ३५ दँ दयेधुंकल, मखुला? धा:सा ‘छिमिसं राजनीति हे मथू’ धका धाइ ।

धाये माले धुंकल – ‘थू – छन्त छिमि पार्टीया नेता तसें गय् याना घोडा गयाच्वन, दक्वं थू । ल्यायम्हचाम्ह हिरो यात भर्ना याना ‘सक्रिय सदस्य’या तारणं चिना च्य: दयेकु दयेकुं आ: सँ भुइसे च्वंम्ह बुह्रा जुइ धुंकल, अझ नं छं राजनीति मथू नि, तर जिमिसं थू ।’

पिनें पिनें न्ह्याग्गु राजनीतिक आवरण तया त:सां दुनें दुनें थन सत्ताय् वनेत जातीय समीकरण हे दकलय् शक्तिशाली बन्धन दु । व हे नीति कथं स्वनिग:या नेवा:समाजयात कमजोर यायेत थन आप्रवासन अप्वयेका पिनें वइपिं मनू त तनेगु ज्या जुल । गुम्हं आख:ब्वनेत, गुम्हं लजगा: यायेत, गुम्हं बेपा: यायेत धाधां आप्रवासन अप्वया वन । गुलि गुलि आप्रवासन अप्वल, उलि उलि रफ्तारं नेवा:तय्‌गु बुँ हस्तान्तरण जुजुं वन । ज्या याना नयेमा:पिं नेवा:त ज्या मयासें छेँ बालं बिया: नये पल्के थूया वल । ज्या मयाइपिं नेवा:पुच: खने दया वल । नेवा: समाज स्यंस्यं वन । नेवा: चरित्र भ्रष्ट जुजुं वन । अले आप्रवासनयात गति तच्वयेकेत ‘जनयूद्ध’या नामय् पिने पिने आतंकया वातावरण दयेकाबिल । थथे जूबलय् स्वनिग:या बुँया भा: ह्वाराक्क थहाँ वन । धिबाया लोभय् नेवा:तय्‌सं बुँ मिइगु नं तिब्र याना यंकल । छेँ दनेगु नं तिब्र जुल, तल्ला थछ्वयेगु नं तिब्र जुल । बुँ दलाल व रियाल्टर डिमान्डं स्वनिग:या अर्थतन्त्र हे क्वाराक्वारा संका बिल । म्हिग:तक ‘खेतमा काम गरेर खाने नेवार’ धायेका च्वनेमा:पिं छक्वलं ‘करोडपति साहुजि’ जू वन । लाय् तयेगु लकस मदु, तर म्हिचाय् धिबा धा:सा गाक्क दु । अथे जूबलय् धिबा मुंके फुपिनि धिबा नं रियाल्टर मार्केटय् हे दुहाँ वन । अले बुँया भा: कृतिम रुपं थहाँ थहाँ वन । व नापनापं सहकारी फैले जू वं बलय् धिबा चा:हिलीगु चक्र नं झन तिब्र जू वन । थ्व दक्वया लिच्व: कथं मुद्रास्फिति तस्कं तच्वया वन ।

थ्व चक्रं याना नेवा:समाजयात ग्यानापुगु आर्थिक भविष्यपाखे घ्वाना यंकाच्वंगु दु । ख: ब्यक्तिगत फाइदाया खेलयात स्वयेगु ख:सा थ्व कानूनहिन समाज, स्वतन्त्र बजार व अनियन्त्रित कारोबार धैगु दां कमेयायेगु अवसर खयेफु । छाय् धा:सा थन न्ह्यागु लाय् नं तस्कं खतराय् दु, गन खतरा दइ अन अवसर नं दइ धयागु अर्थशास्त्रया नियम हे जुल । तर मुक्कं समाजयात स्वत धा:सा थन भिं जुइगु छुं हे लक्षण मदु । ५म्ह मनूया समाजय् छम्ह मनू धनि जुया ४ म्ह मनू गरीव जुया वनीगु जुल धा:सा आखिरय् व समाज गरीव हे जुइगु ख: । ५ म्हं मनू धनी जुया वनीगु जूसा जक व समाज धनी जुइगु ख: ।

न्ह्यागु पार्टीइ च्वनाच्वंपिं नेवा:त जूसां नं नेवा: मुद्दाय् सकलें नेवा:त छथाय् मुनेत पार्टी त्व:ता: वनेमा:सां तयार जुइपिं नेवा:त दयेमा: धका स: पिज्व:बलय् थ:थ:गु पार्टी त्व:तेत तयार जुइपिं नेवा:त खनेमन्त । नेवा:या नामय् दर्ता यानाह:गु पार्टी नं उलि गति मलात । बाबुरामया सरकारया पालय् लँ तब्या यायेगु धका नेवा:तयगु छें थुनाह:बलय् बिकासया ज्याय् बिरोध यायेमज्यू धका सुम्क च्वनाबिल । अबलय् झीसं यक्व हे इनाप याना कि छम्ह नेवा:यात जूगु अन्याय्‌या विरोधय् सकलें नेवा:तसें स: तयेमा:। विकासया नामय् सार्वभौम जनताया छेँ बुँ जबरजस्ति अधिग्रहण याये दैमखु । इमित उचित विकल्प बियेगु जिम्मेवारी पुमवंक जनताया छेँ बुलडोजरं थुनेमज्यू । तर दक्व नेवा:त सुम्क च्वनाबिल । बिकासया ज्याया नामय् थथे जुयावन धा:सा लिपा मेमे थाय् नं लँ तब्या: याना हइबलय् सुनां नं स: तइमखु । असन-इन्द्रचोक या लँ २० मिटर तब्या यायेमाल धका बुलडोजर न्ह्याकाहल धा:सा लाजिम्पाटया नेवा:त आ: बिरोध याइ ला? छाये याइ? यलध्वाका मंगलबजारया लँ १५ मिटर तब्या यायेमाल धा:सा नं हालीपिं मवयेफु । नेवा: बस्तिया गल्लि गल्लिइ न्हू छेँ दनेत ५ फिट त्व:तेमा:गु धका जक धायेवं हे मर्काय् लाइपिं नेवा:त ‘बिकासया ज्याय् बिरोध यायेमज्यू’ धका नेवा:तय्‌गु हे छेँ थुना लँ तब्या यानाह:बलय् म्हुतुइ धौ फिना च्वना बिल ।

नेवा:तय्‌गु थज्यागु पहलं याना सत्ताधारीपिनिगु जबर्जस्तिनाप आ: नेवा:त कलेक्टिभ बार्गेन याना ल्वायेगु आँट मदया वन । स्वयादिसँ, लँ तब्या: यायेगु नामय् आ: नं कलंकि थानकोट रुटया द्वलं द्व: पि नेवा:तय्‌गु बुँ लाका कायेत्यंगु दु । अन थ:थ:गु छेँ व बुँ लाका च्वनेमा:पिं भतिचा भतिचा हालाच्वंगु दु, ‘खोसेर लिन पाइदैन, उचित क्षतिपुर्ति देउ’। थ्व गजा:गु ह्वाज्य: माग? झी नेवा: मुलबासी पिनिगु थासय् आप्रवासी त वया झीगु बुँ अधिग्रहण याइगु, अले झीसं इपिं नाप कायेगु जूसा का, जिमित दाँप्व: जक हजि धका फ्वनेगु हँ । धिक्कार धायेमास्ते व: । ‘क्षतिपुर्ति देउ’ मधासें ‘हाम्रो ठाउँमा हामी नै बाटो बनाउँछौ, हामीलाइ निर्णय गर्न देउ, हामीलाइ अधिकार देउ’ धका धायेमा:गु मखुला? बिकासया ज्या धका बिरोध यायेमज्यू धका धाइपिन्सं बिकासया ज्याय् पब्लिक पार्टिसिपेशन याकेमा: धका: धाये मस:ला? मस:गु मखु, मधा:गु ख:। शायद अन स्वार्थया कालविल जूगु दु जुइफु । थथे, न बिरोध याइपिन्सं गतिलाक बिरोध यायेसल, न समर्थन याइपिन्सं गतिलाक समाधान बिइसल, न्ह्याथे यानां नं मर्काय् लाइपिं नेवा:त जक जुयाच्वन । तर सशक्त बिरोध यायेगु आँट नेवा:समाज या‌के मदये धुंकल । नेवा: समाजया नितिं ल्वाये, हाले, योगदान बिये धका गथन याना त:गु सकलें खल:पुच:संस्था त सीगु बराबर जुइ धुंकल । नेवा: राज्य माल धका हाला जुइपिं तक हे नेवा:तय्‌गु छेँ बुँ थुने दैमखु धायेगु हिम्मत मयाये धुंकल । म्हिग: ग्रेटर रिङरोड दयेकेत स्व:बलय् बिरोध याना पनेफुपिं नेवा:त आ: हाकनं व हे योजना हल धा:सा पने मफैगु अवस्थाय् वने धुंकल ।

राजनीतिइ सक्रिय पिं छुं भतीचा नेवा:त बाहेक मेपिं नेवा:तय्‌के आत्मविश्वास तस्कं कम जुइधुंकल । गनं छुं मखूगु ज्या जुयाच्वंगु खन धा:सा उइत पनेगु, मखूगु ज्या यायेमते धका हतकेगु, व मखुगु ज्यां पिडित जू पिन्त ग्वहालि यायेगु आँट नेवा:समाजयाके धमाधम मदया वन । अन्याय जूसां अन्याय जूगु ख:ला मखुला धका मथुइगु, अले थुया व:सा नं ‘का: अथे याये मज्यू’ धका तुलुतुलु स्वया च्वनेगु बानि खने दया वल । अझ ग्यानापुगु खँ ला थ्व ख: कि अन्याय जुल धका थूपिं नेवा:त नं मथू पह याना बुझ पचेयाना च्वनीगु जुयावल । थुल धका प्रतिक्रिया क्यन कि बिरोध यायेमाली, बिरोध यात कि थ:त मछिनि धका: ग्याना बरु अ:पुक हे ‘ए!! अथेला जिं सि हे मस्यू का ग्व:’ धका वास्याक्क न्हिला क्यनेगु याइपिं नेवा:त यक्व दयावल ।

नेवा:त कलेक्टिभ बार्गेन यायेगु हैसियत मन्त धका: सिइकेगु छगू दसू आ: नकतिनि पित ह:गु ‘बुँ बाँझो तये मदुगु नियम’य् नेवा:तसें छुं नं स: मत:गु खँ नं छगू दसू ख:। खयेफु, नेवा:तय्‌के न्हापा थें यक्व बुँ मन्त, तर गुलि दनि, व म्हासे याये मज्यू धयागु भावना बल्लाना वयाच्वंगु दु । अले बुँज्या पाखें बिमुख जूपिं न्हू पुस्ता व बुँज्या याये मफया वंपिं पुलाँ पुस्ताया दथुइ तालमेल मिलेमजुया बुँ बाँझो जुइका च्वनेमा:पिं नेवा:त धमाधम अप्व: जुजुं वनाच्वंगु दु। नेवा:तय्‌गु स्वामित्वया बुँ धयागु आ: ज्या सनां उत्पादन यायेगु बुँ सिवे नं प्लटिङ याना भा: थकाना मिइगु बुँ कथं हिलाच्वंगु दु ।

आ: थ्व बुँ बाँझो तयेमदुगु नियम पिथनां कन्हय् लागू जुइबलय् न्हापलाक छु हुम्ला जुम्लाया बुँ बाँझो तल धका कारवाहि याना हइगु ख:ला? कि सिराहा सप्तरीया बुँ बाँझो तल धका कारवाहि हयेत थ्व नियम दयेका: ह:गु ख:ला? जिं स्वयेबलय् थ्व नियम दकलय् न्हापां स्वनिगलय् लागू याना हइ । स्वनिगलय बुँ बाँझो खनेवं छाय् बाँझो तयागु धका कारवाहि याना हयेगु तातुना थ्व नियम दयेकुगु जुइफु । स्वया च्वनादिसँ, स्वनिग:या बाँझो बुँ खनधा:सा बुँथुवा: नं बुँ याये मखुसा मेपिन्त याकि धका दबाव बिया हयेत नं थ्व नियम ह:गु जुइफु । थथे जुल धा:सा बुँज्या त्व:तिइपिं बहुसंख्यक नेवा:तय्‌त थ:गु स्वामित्त्वय् दयाच्वंगु बुँ ल्यंका:तयेत थाकुया वइ । अलय् धमाधम बुँ दक्वं मिया: हइ ।

उली जक मखु, मेगु विकृति नं वयेफु । गथे कि, गन गन गुथिया जग्गा तयात:गु दु धका माला जुइपिं भु-माफियापिनिगु चक्करय् थौंकन्हय् मालपोत कार्यालय् दुने करोडौ अरबौया चलखेल दु । भु-माफिया पिन्सं पुर्जा मदुगु बुँया पुर्जा दयेकेगु, मखुम्ह बुँथुवा दयेका: बुँ मीगु, खुसि, ख्य:, चुक आदिया पर्ति बुँयात निजि याना छ्वयेगु आदि अनेक भ्रष्टाचार याना धिबा कमेयाना च्वन । थिमि या हनुमन्ते खुसिइ बग:या साँध सिमाना हे डोजरं त्यला जबरजस्ति नेवा:तय्॒गु पुर्जा दू पत्ति बुँइ खुसि घ्वाना छ्वयेगु अले खुसिं न्हापा छ्यलात:गु बग:यात निजि बुँ दयेका मियेगु चक्करय् भू-माफिया पिन्सं गुलिमछि चाल म्हिताच्वंगु खँ छिकपिन्सं स्यू हे जुइमा: । कानून, प्रशासन, स्थानिय निकाय् व पार्टी त सकलें म्हुतुं धा:सा नेवा:तय्‌त अन्या: जुइके बी मखु धका धाइ, तर चान्हय् चान्हय् सलंस: गुन्दा या सुरक्षा बिया डोजरं बुँइ गा: म्हुया हइबलय् न पुलिस-प्रशासनं साथ ब्यू, नं नेवा:त जाना: हे ल्वाये फु – थथे अत्याचारया चक्रं कायल जुइवं नेवा:त धमाधम बुँ मिया हयेत बाध्य जुइगु अवस्थाय् वनाच्वंगु दु ।
थ्व हे चक्र हिला वना कन्हय सुया सुया बुँ बाँझो तयातल धका चा:ह्यू जुइपिं भु-माफिया पिहाँ वयेफु । थ:म्हसिनं यानातयागु बुँ नं बाँझो तयातल धका नालिस तया हये फु । बुँ यायेत वन धा:सा गुन्दातसें याके मबीगु अले प्रशासनया ग्वहालि कया बुं मयासें तल धका दु:ख बिइगु चक्र दुहाँ वयेफु । थजा:गु चक्रय् तक्यना मच्वनेत मेपिन्त बुँ याकेमालीगु, व बुँ याइम्हसित हाकनं लिपा मोहियानि हकया नामं बुँ क्वपाले मालीगु अवस्था जुया वयेफु । थ्व ग्यानापुगु खेल या ल्यूने सुलाच्वंगु चालबाजि नेवा:समाजया हितया अ:ख: जुइगु पक्का दु, तर नेवा:तय्‌त मतलव मदु ।

थथे बुँ बाँझो तये मदु, छेँ खाली तयेमदु, छेँय् ४म्ह ज: दुसा ६ गु क्वथा जक थ:पिन्त तया मेगु क्वथा बालं बिइमा: धया थें अदभुत नियम दयेका हइतिनि धका ५दँ ६दँ न्ह्य: नं धयागु ख: । बुँ बाँझो तये मदु धका नियम ला दयेका हे हल । आ: छेँ खाली तयेमदु धका नं दयेका: हइतिनि । थ्व खँ वार्निङ या कथं हे थुइका: दीसां ज्यू ।

ब्यवस्था भिंकेगु त्वह: तया नेवा:समाजया संरचना स्यंकेगु व नेवा:समाजयात छिचरबिचर याना बिस्थापित याना यंकेगु नीतिकथं सत्ताय् च्वंपिन्सं गजा:गु भुमिका म्हिता:च्वन धका स्वयेत ग्वलय् च्वंपिं नेवा:पिन्त बस्तिसं हे उठिवास यानाछ्वयेत ह:गु नीति स्व:सा गा: । ग्वलय् च्वंपिं नेवा:पिन्त उठिवास यायेगु ज्याझ्व: थ्वलं न्ह्य: नं न्ह्याकुगु ख: । तर नेवा:तसें छप्पं जाना: स:तये मफुत । विस्थापित जुइका:च्वनेमा:पिन्सं बल दत्तले हाली, भचा भचा प्रतिरोध याइ, २-४ लाख मुआव्जा ल्हातय् लायेवं सकलें सुम्क च्वनी । तर ८दँ १०दँ लिपा इमिसं २-४ लाख मुआव्जा कया त्व:तुगु थाय् २-४ करोड मू वनाबिइ । थ्व धयागु छु ख:? थ्व धयागु करोडौ करोडया नेवा:सम्पत्ति लुतेयाना का:गु जक मखुला?

सत्ताधारीपिनिगु आ:या नीति निरन्तर जुया वन धा:सा मेगु १० दँ दुने स्वनिग:या मनू ल्या: १ करोड सिबे नं अप्व: जुइतिनि । आउटर रिङरोडया डिजाइन हे स्वनिगलय् २५ लाख थप मनू तयेगु लकस दयेकेया नितिं जूगु ख:। जब व २५ लाख मनू दुहाँ वइ, अलय् आउटर रिङरोड चिब्या: जुया वनी, अन हाकनं मेगु ५-६ मिटर लँ तब्या: यायेमाल धका योजना पिहाँ वइ । अले आ: रिङरोडं थिल धका मख्ख जूपिं सकलें छ्यं तिया: ख्वया: ख्वया: च्वनेमालीतिनि ।

थौं स्वया दिसँ, नेवा:तय्‌गु बुँ क्याम्पस तयेगु नामय्, फ्याक्टरी तयेगु नामय्, विश्वविद्यालय दयेकेगु नामय्, अस्ताल दयेकेगु नामय्, अनेक कथंया त्वह: चिना गुलि दंक दंक त्व:तका काल । अले बुँ त्व:ता: वंलिसे नेवा:समाजया संरचना गथे हिला वन? नेवा:चरित्र गथे स्खलित जुया वन? नेवा:तय्‌के बुँ मन्त, बुँया आम्दामि मन्त, अले व आम्दामिया जगय् दयेका:त:गु समाजसंरचना व चरित्र नं मन्त । नेवा:त नेवा: जुया म्वायेगु आधार त मन्त । सत्ताधारीपिन्सं गब्ले य: अब्ले बिस्थापित यानाछ्वयेत छुं थाकु मजुइपिं, सरकारं दयेकुगु नियमय् थ:गु धायेगु छुं मदुपिं, फगत ज्याला कमेयाना नया च्वनीपिं दास पिनिगु समाज थें नेवा:समाज हिला वनाच्वंगु दु । नेवा:समाज सम्पूर्ण रुपं अशक्तिकरणया लँपुइ वनाच्वंगु दु । स्वनिग: आ: नेवा:तय्‌गु स्वनिग: थें मच्वनेधुंकल ।

आदिवासिपिन्त विस्थापित याइगु विकास नीति वास्तवय् विकास हे मखु, व ला विनाशनीति ख: । तर झी नेवा:तय्‌त धा:सा व हे विनाश नीतियात बिकास धका समर्थन याना जुइगु स्यनातल । ‘थथे मखु, थज्यागु नीतिं नेवा:पिन्त हानि याइ’ धका धाइपिनिगु खँ न्यने मते, न्यने मज्यू धैगु लकस दयेका:बिया:तल । रियाल्टर मार्केटं आक्सिलरेट यानाब्यूगु रिसाइकल्ड अर्थतन्त्रयात नेवा:तसें थ:पिं सम्पन्न जूगु भ्रमय् दुविंका बिल । क्यास भ्यालु व नेट वर्थ अप्व: खने दुसां नं नेट प्रोडक्सन माइनसय् दु धैगु वा:चायेके मफुनि । अथे जुया: मनूत गुलि गुलि सम्पन्न धका तायेका: च्वन उलि उलिइ जीवन न्ह्याेत थाकुया वया च्वंगु ख: धका थुइके मफुनि । थ्व दक्वंया निचोड छगू हे ख: कि नेवा:त अशक्तिकरण जुजुं वनाच्वंगु दु ।

अशक्तिकरण पाखे सशक्तिकरणय् यंकेत अज नं लँपु ल्यं दनी । तर अथे यायेत उली अ:पु जुइमखुत । आ: सकलें न्ह्यलं चायेका: नेवा:समाज यात नेवा: आदिभुमि पाखें विस्थापित मयायेगु जूसा झीसं यक्व हे विचा:याना थ:थ:पिन्त हे हिला हयेमानि । मखुसा नेवा:समाज विस्थापित जुया वनीगु पाखें पने फैमखुत धका जिं सकल नेवा: दाजुकिजा तताकेँहे पिन्त आ: हे कना तये ।

 क्याटेगोरीः नेपाल भाषा