सापारुया इतिहास


 रोशन श्रेष्ठ
नेवा: त नख:चख: न्यायेके य:, तर नख:चख:या ल्यूने सुलाच्वंगु खँय् ध्यान तये मय: । नयेगु, त्वनेगु रमझम यायेगु – भिन्तुना कालबिल यायेगु – बस – थुलि जुइवं गात ।
 
सापारु नेवा:तय् त:जिगु नख: ख: । साया: छ्वयेगु चलन दु । सापारुया रमझम दु । थी थी बाजं दु । प्याखँ पिथनेगु निसें यक्व यक्व ज्याझ्व: सापारुया लसताय् झी नेवा:तसें यानाच्वनी । अले सापारुया इतिहास छु ख: धका: सुनां नं न्यन धा:सा बाखँ छपू न्यंकिइ ।
 
“प्रतापमल्ल जुजुया पालय जुजुया य:म्ह लानीया काय मत्यवं मन्त । दुखं क:म्ह लानी छुं नं मनसें ख्वयाजक च्वनेवं जुजुं ‘थजा:गु दुख छन्त जक मखु, सकसितं जुइ । का स्व: दुखं क:पिं गुलिमछि दु’ धका क्यनेत देसय् दक्व लोकजनपिन्त थ:पिनिगु छेँय् दच्छि दुने प्रान त्व:तू पिनि लुमन्तिइ साया: पित हयेत उजं बिल । लोकजनपिं सकलसिया दुख खनेवं लानिया चित्त थीर जुल । थ्व हे उजं लिपा दँय् दसं न्ह्याना वना साया: पित हयेगु चलन सापारु नख: कथं न्यायेकिगु जुया वल ।” बाखँ क्वचाल ।
 
 
छेँ ज: या लुमन्ति ।
शिलापत्र इतिहासकार पिन्सं थी थी शिलापत्र, ताम्रपत्र, भोजपत्र, बंशावली ब्वना, इतिहासया प्रमाण मुंका दयेका:त:गु इतिहासं नं थ्व बाखँया लिधंसा काइ । ब्वनेकुथिइ नं थ्व हे ब्वंकिइ । न्ह्यस:लिस: कासा निसें जागिर नयेगु जाँचय् तक नं ‘सापारु सुनां न्ह्याकुगु ख:?’ धका न्यन धा:सा ‘जुजु प्रताप मल्ल’ धका: लिस: बिइवं ‘पाय्‌छि’ जुइ । अर्थात, थ्व बाखँ न्यनाकथं, इतिहास ब्वनाकथं सापारुया इतिहास धयागु प्रताप मल्ल निसें जक न्ह्याइ । अर्थात ‘सापारु नख:’ धयागु प्रतापमल्लया आविष्कार ख: धयागु दाबि झीत स्यनात:गु इतिहासं यानाच्वंगु दु ।
 
तर जिगु बिश्लेषण कथं थ्व सार्वजनिक मान्यता व इतिहास दक्वं गलत ख: । प्रताप मल्ल सापारु नख:या आविष्कारक मखु । झीत कनात:गु बाखँ गलत जुयाच्वन, ब्वंकात:गु इतिहास मिथ्या जुयाच्वन । थ्व हे इतिहास कुला स्वयेत जिं कुत: न्ह्याका: ।
 
सापारु नख: न्यायेकिइगु चलन त थाय् थासय् पा: । सापारु नख:या मान्यता थाय थासय् पा: । सापारुया इलय् छ्यलीगु बिम्ब त थाय् थासय् पा: । अथे जुया थ्व नख: प्रताप मल्लया पालय् निसें जक न्ह्याकुगु नख: ख हे मखु । यदि ख:सा थ्व नख: दक्वं नेवा: बस्तिइ न्यनी मखु, प्रताप मल्लं राज यानात:गु देसय् जक न्यनी । प्रताप मल्ल शासन धयागु उली पुलाँगु काल मखु । यल, ख्वप, किपू, थिमि थें येँदेय् या सत्तिक्क च्वंगु थासय् जक सापारु नख: मदु, बल्कि फम्पि, न्वाक्व:, तिस्तुङ, भिमफेदि, द्वाल्खा लगायत प्रताप मल्ल या येँ देसं तापाक्क तापाक्क च्वंगु नेवा:देसय् नं सापारु नख: झ: झ: धायेक न्यायेकिइ । जुम्ला, बन्दिपुर, चौतारा, चेनपुर, सिन्धुली, धनकुता, इलाम आदि थासय् च्वंपिं नेवा:तसें नं सापारु नख: न्यायेकु । न्हूगु नख: व पुलांगु नख:या भेद छुतेय यायेगु सामान्य चेतनाया मिखा जक उला स्व:सा नं सापारु नख: प्रताप मल्ल सिबे यक्व न्ह्य:निसें दु धका: सिइके फु ।
 
 
सापारु या या:
मल्ल थकुजुजु पिं छम्हसिनं छता यात कि मेम्हसिनं मेता हे ज्या याना क्यनेमा:पिं ख: । मन्थन याये – प्रतापमल्लं पारु कुन्हु साया: न्यायेकल धा:सा मेम्ह जुजुं दुतिया कुन्हु साया: न्यायेके नं फु । अथे यानाथकुगु जूसा सादुतिया, सातृतिया नख: नं दयेमा:गु ख: । तर मदु । छाय् पारुयात सकल नेवा:पिन्सं नख: कथं न्यायेकल जुइ? थ्व नख: सानाप स्वाना न्यायेकेगु पलिसा नेवा:तय् ला नयेत सिक्क य:गु मेय् नाप स्वाना न्यायेकुगु जूसा सापारु मजुसें मेय्‌पारु जुल जुइ । तर मजू । छाय् सापारु धका: हे न्यायेकल जुइ? थजा:गु न्ह्यस:या मन्थन यायेबलय् झीत लुधंक लिस: मव: ।
 
सभ्यताया इतिहास स्वत धा:सा झीसं स्यू कि जंगलियूग लिपा पशुपालनया यूग शुरु जुल । कृषि यूग शुरु जुल । स्वनिगलय् न्हापांगु सभ्यता मेय् लहिना जिविका याइपिं मेय्‌पूया विकास पाखें न्ह्यानाव:गु ख: । मेय्‌पू पिं बुलुहुँ कमजोर जुयाव:लिसे सा लहिपिं सापू त बल्लाना वल । मेय्‌पू व सापू पिनि दथुइ संग्राम जुल । थ्व संग्रामय् सापू त त्यात मेय‌्‌पू त बुत । नेवा: समाजय् मेय् यात दैत्य भा:पा: देगलय् बलि बिइगु निसें मेय् ‌या ला नयेगु चलन या ल्यूने मेय्‌पू त पराजित जूगुया अवशेष ल्यं दइच्वंगु ख: । भारतया थी थी थासय् ल्यं दनिपिं मेय्‌पू (थुमित असुर धका: धाइ) दु । इमिगु संस्कृति स्वत धा:सा इमिस मेय् यात दैत्य भा:पा: बलि बिइगु मया ।
 
 
मतया:या लू
सा लहिना जिविका याइपिं सापू पिंन्सं सा या महत्त्व थुइका सा लहिगु प्रविधि परिष्कृत याना थ:पिन्त मेपिं सिबे समृद्ध व शक्तिशाली दयेके फुगु जुया हे मेय्‌पु यात त्याके फत । समृद्ध व शक्तिशाली जुया जायावइगु (उन्नति जुयावइगु) पुचलं थ:गु सम्पन्नता व शक्तिया प्रदर्शनय् थ:गु चिं छ्यली । तरवारया बलं शक्ति आर्जन याइपिन्सं तरवार ब्वइ। बन्दुकया बलं शक्ति आर्जन याइपिन्सं बन्दुक ब्वइ । थौं कन्हय छेप्यास्त्र व सैनिक ट्यांकया जमाना जुल, अथे जुया राज्यदिवस मानेयायेगु इलय् थ:गु छेप्यास्त्र व सैनिक ट्यांक ब्वया, सैनिक परेड क्यना, यात्रा न्यायेकेगु चलन हलि न्यंक थौं तक नं दु ।
 
सापारुया शुरुवात व हे सापूमि नेवा:पिन्सं यानाथकुगु खयेमा: धयागु जिगु दाबि दु । सभ्यताया विकास जुजुं व:लिसें मनूतसें थ:पिन्सं यानागु विकास व उपलव्धि ब्वयेमा: धका: चेतना दयावल । सा लहिना समृद्धि व शक्ति आर्जन याइपिन्सं सा हे ब्वइ । गथे कृषि मेला जुइबलय् फसि सयेकिइम्हेसिनं फसि ब्वयेहइ, लौका सयेकिइम्हेसिनं लौका ब्वयेहइ, अथे हे सा लहिम्हेसिनं सा ब्वये हइ । सकल राज्य सापूमि तय्‌गु कव्जाय् जुइबलय् सकलसिनं थ:थ: लहिनातयापिं सा ब्वये हयेगु जात्रा न्यायेकिइ । अथे जूसा सापारु वास्तवय् छगूकथं या प्राचीन कृषि मेलाया स्वरुप नं खयेफु ।
 
 
सा व साज्या नापनापं
 
सापूमि पिन्त सा ब्वयेगु छगूकथं शक्ति प्रदर्शन नं खयेफु । मेयपू पिन्सं शायद शक्तिप्रदर्शन याये मस: जुइ । शक्ति प्रदर्शन मयाइपिन्सं शक्ति आर्जन नं याये फै मखु । स्पायरिङ मयाइम्ह बक्सर न्ह्याक्व हे बाँलाक म्हितुसा नं खेल त्याके फै मखु । व हे कारनं इतिहासय् मेयपूया पतन तसकं बाँमलाक जूगु जुइमा: । अथे जुया हे झीथाय् मेय‍‌्‌पारु न्यायेकेगु चलन मदु । मेय्‌पू पिनि अस्तित्त्व नं माले थाकु । मेय्‌पूया खँ इतिहासय् जक लिकुनेधुंकल ।
 
सा लहिना जिविका याइपिं सापू या अस्तित्त्व थौं कन्हय् ज्यापु समाजय् आ:तक नं ल्यं दु । सापू पिनि बिस्कं बस्ति नं स्वनिग: ज:ख: दु । इपिं नं नेवा: हे ख: धयागु खँय् विवाद मदु । सापूया राजनैतिक पतन लिपा किराँतकाल, लिच्छविकाल, मल्लकाल, शाहकाल, जुजुं खसिबर्मूकाल तक राजनीतिक ह्यूपा: वयेधुंकल । तर अथे जूसा नं सापूमिया छुं छुं अवशेष झीगु समाजय् ल्यनाच्वंगु हे दनि ।
 
 
भीमफेदिया नेवा:तय् सापारु
सापूमि या छेँ दुने सा आ:तक नं महत्वपूर्ण वस्तु ख: । सापू पिन्सं थ:थ:पिनि छेँय् च्वंपिं सा थुलि त:धि जुल थुलि हृष्टपुष्ट जुल धका लोकयात क्यनेगु ई साया: हे ख: । ‘सा’यात बिम्ब दयेका यात्रा न्ह्याकेगु चलन ‘सापारु’ या चलन प्रताप मल्लं न्ह्याकुगु मखु । अजागु चलन प्रतापमल्ल सिबे यक्व यक्व न्ह्य: निसें अस्तित्व दइच्वंगु यात्रा ख: धयागु प्रमाण त सापारुया थी थी चलन दुने सुलाच्वंगु दु । व प्रमाण मालेत थी थी वस्तिया थी थी ताजिया साया: यात दुवाला विश्लेषण याना स्वयेमा: ।
 
साया: या थी थी चलन मध्य छगू चलन स्वयादिसँ । सापू पिनि थ:गु छेँय् लहिनात:म्ह सा यात सापारु कुन्हु चा:हिइकेमा: धयागु चलन दु । थ्व चलन अज नं छथाय् निथाय् ल्यं दनी । न्हापा न्हापा सा लहिगु पेशा त्व:ते धुंकुपिं सापू पिन्सं मेपिनि सा न्ययाकया जूसा नं साया: चा:हिइकेगु यायेमा धाइ । तर लिपा सा लहिपिं म्हो जुजुं वनेवं यक्वसिनं थथे अनिवार्य सा चा:हिइकेगु चलन त्व:ता: छ्वत । सा लहिपिन्सं जक सापारु कुन्हु सा चा:हिइके मा: धयागु चलन जक ल्यनाच्वन । थ्व चलन कथं सा चा:हिइकिइपिनि छेँज: सिइगु जुइमा: वा छुं विशेष घटना जुइमा: धयागु बाध्यता मदु ।
 
 
सापारु बलय् सा जक चा:हिइकेगु चलन
सापारुकुन्हु चाहिइके हइगु सा यात खौ (साय्‌मिपिन्सं सालय् तू काकेधुंका पिहाँ वइगु चोकर) नकेमा: धयागु चलन नं दु । खौ जक नकेत थाकु, छाय् धा:सा साया: कुन्हु यक्व सा चा:हिइके हइगु जुया सकल सा यात भाग मगायेफु । अथे जुया साया: कुन्हु नकेत धका खौ व ख्वर्चा (सु यात तुक्रा तुक्रा जुइक चाना क: व चि नाप वाला: तइगु पशुयात नकिइगु मौलिक नेवा: नसा) ल्वाकछ्याना अथलय् तया थाय् थासय् तयेगु चलन दु । थ्व ज्या साय्‌मि पिं व ज्यापु पिनि मंका: ज्या नं ख: । थौंकन्हय् मदया वनेधुंकुगु थ्व चलन, सापारु कुन्हु सा यात खौ ल्वाकछ्याना खोर्चा नकेगु चलन, थ्व चलन पाखें सिइ दु कि, सापारु वास्तवय् आधुनिक कालया “कृषि मेला”या प्राचिन रुप हे ख: ।
 
सापूमिया ‘कृषि मेला’ हे साया: ख: धका सिइकेत घिन्तांघिसिया ल्यूने सुलाच्वंगु रहस्य पाखे घ्वासा बिइ । घिन्तांघिसि द्वँहनाप सम्बन्धित प्याखँ ख: । ख्या: कथं ‘साया:’ जक छाय् ‘द्वँहया:’ नं न्यायेकेमाल धाइपिन्सं शायद मस्यू जुइ । ‘द्वँहया:’ सापारुया छगू अंश ख: । सा व द्वँह यात ‘यात्रा’ ब्वनायंकेगु, ज्व: चिंकेगु व, अले व हे लसताय् ल्हुइगु प्याखँ धिन्तांघिसि प्याखँ ख:। धर्मयात नियमपालनया आधार दयेकेवं थ्व हे सांसारिक आवश्यकता यात ‘वृषोत्सर्ग’ नां बिल । वृषोत्सर्ग धाल कि वृषयात्रा (द्वँहया:) व गौयात्रा (साया:) या मंका रुप जुइ, अले थ्व तस्कं पुण्य लाइगु कर्म धका धयातल । थ्व पुण्य लाइगु कर्मया लसताय प्याखँ हुलिइपिन्त पलापला:पतिकं अश्वमेघ यज्ञ यानागु पुण्य लाइ धका धयातल । धायेत थ्व पुण्यया खँ न्ह्याकथं धा:सा नं द्वह व सा यात देसय् चा:हिइकेगु, संसर्ग याकेगु, समृद्धिया लँपुइ वनेगु अले थ्व हे लसताय रहरबहर यायेगु नख: हे सापारु नख: ख: ।
 
 
घिन्तांघिसि त्वाक या तालय् सापारु
इतिहासं झीत स्यनात:थें प्रताप मल्ल या उजं मुताविक छेँज: सिइपिन्सं जक साया: वनीगु मखु । साया: वनेगु मेमेगु नं थी थी चलन त दु । छें दनेगु क्वचाल कि साया: वनेमा: । तुं दयेके क्वचाल कि साया: वनेमा: । ध्वाका दयेके क्वचाल कि साया: वनेमा: । देग: दनेगु क्वचाल कि साया: वनेमा: । ताँपु दयेकेगु, लँपु दयेकेगु, थजा:गु मू मू निर्माण ज्याझ्व: क्वचाल कि साया: वनेमा: । थुकिंया ल्यूने छु अर्थ सुलाच्वंगु दु?
 
सभ्यताया धरोहर दयेकेगु वा स्थापना यायेगु मू ज्या क्वचाल कि वा लोककल्याण जुइगु ज्याझ्व: क्वचाल कि यात्रा न्यायेकिइ, रहरबहरया ज्याझ्व: तइ । सापूमि पिन्सं थ:पिन्सं लहिनात:पिं ‘सा’ समृद्दिया बिम्ब ब्वया: यात्रा न्यायेकिइगु व रहरबहर याइ । व हे ज्याझ्व: सापारु ख: धयागु जिगु दाबि दु ।
 
 
सापारुया ख्यालि
सापारु या ख्याल: व सापारुबलय् याइगु ध्याच्व नकेगु ज्याझ्व:त समाजय् त:धं ज्या यायेबलय् थ:थ:पिनि दथुइ पिब्वइगु मिसअण्डर्स्टाण्डिङ न्हंकेगु तातुना दु । अजा:गु ध्याच्व व ख्यालि यात मनू सिना जूगु दुख लंकेगु कुत: धयागु विश्लेषण नाप जिगु असहमति दु । छाय् धा:सा दुखं क:गु ईलय् समाजयात ध्याच्व नकाच्वनेगु बुद्धि वइमखु । दुखं क:गु इलय् मनूया दुर्गुण दक्वं ल्व:मंका सदगुण जक लुमंकेमा: धयागु नेवा: चलन दु । थ्व बिरोधाभाष स्वयेबलय् सापारुया ध्याच्व: व प्रतापमल्लया दुखया बाखँ ज्व:मला: । दुख व बिछोडया इलय् ख्यालि न्यायेके मस:पिं नेवा:तसें सापारुया ख्यालि व ध्याच्व दुखं क:म्ह लानियात लयेतायेकेत न्यायेकुगु ख:धायेगु खँ विश्वास यायेबह मजू । व दाबि फय्‌गँ दाबि जक ख: ।
 
 
सापारुया ख्यालि
सापारुया रहरबहर व यात्रा / जात्रा न्यायेकिइगु पह थी थी थासय् पा: । नर:देसय् खड्ग जात्रा न्यायेकिइ । थिदेसय् सुतिभैल: ल्हुइकिइ । ख्वपय् घिन्तांघिसि पिकाइ । यलय् मतया:, न्यकूजात्रा न्यायेकिइ । हरेक नेवा:बस्तिइ त:धं चीधं थी थी जात्रा त दक्वं स्वत धा:सा सलं स: थी थी जात्रा दु । ख्याली पिहाँ वइगु, प्याखँ क्यनीगु ज्याझ्व:त नं दक्वं धल: दयेकल धा:सा द्वलं द्व: ज्याझ्व:त सापारु नख:बलय् न्यायेकिइगु दु । थाय् थासय् गनं स्वन्हु, गनं प्यन्हु, गनं गनं न्हय्‌न्हु तक जात्रा दु । अले अजा:गु दक्वं जात्राय् रहरबहरया थी थी बिम्ब त छ्यलात:गु दु । थ्व दक्व धैथें जात्राय् छ्यलीगु बाखँ, धार्मिक आस्था, चलनत, नितिकुति, पाहाँ ब्वनेगु चलन, गुथि निसें दक्वदिक्व खँ दुवाला स्वयेबलय् नं अन राजकुमार सित, लानि दुखि जुल, जुजुं उजं बिल धयागु संकेत खने मदु । उलिमछि जात्रापात्रा, प्याखँ, रहरबहर दक्व यदि प्रतापमल्लया उजं लिपा जक न्ह्यानाव:गु जूसा प्रतापमल्लया उजंया छुं छुं हे अस्तित्त्व मदयेका व चलन दक्वं स्वनातल जुइ ला? पत्या याये बह जू ला प्रतापमल्लया पालं निसें सापारु न्ह्यात धयागु बाखँ? जि ला छफुति नं पत्या: मजू ।
 
 
सापारुया रमझम
अथे जूसा प्रताप मल्ल या बहुचर्चित बाखँया अर्थ छु ख: ले? छु धका: झीसं थुइकेगु? थ्व दक्वं मन्थन व विश्लेषण स्वयेबलय् छु सिइ दु धा:सा न्हापा साया: कथं न्यायेकुगु सापारु यात प्रताप मल्ल या पालं निसें छेँज: पिं सित धका: बुखँ च्वयेकेगु ज्याझ्व: छता तनेह:गु जुइफु । साया:या मेमेगु ज्याझ्व:नापनापं प्रताप मल्लया तिरिमय्‌जु हेयकेगु ज्याझ्व: तना अबलय् या राज्य पाखे तिब: बिया प्रचार यानाब्यूगु जुइफु । साया:या झ्वलय् जुइगु ख्यालि व ध्याच्व स्वया लानिया नुग:घा: याकनं लनी धका जुजुं विचा: या:गु जुइफु । तर लानीयात हेयकेगु तातुना तया हे जक सापारु न्यायेकुगु धका बिश्वास यायेगु थाय् छफुति नं मदु । बरु राज्यया साथ समर्थन दयेधुंका थ्व सापारु ज्याझ्व: झनझन झ:झ:धायेक न्यायेकेगु चलन न्यनावना नख:या रुप काल जुइफु ।
 
अथे जुया सापारुया वास्तविक इतिहास सापूमि नेवा:त नाप स्वानाच्वंगु दु । ‘सा’लहिना विकास यानात:गु नेवा:सभ्यता नाप स्वाना च्वंगु दु । प्रतापमल्लया बाखँ सापारुया वास्तविक इतिहास मखु । सापारुया वास्तविक इतिहास थुइकेत ‘शिलालेख’ इतिहासकारपिन्सं कुत: यानामच्वंगु जुया आ: झीसं वयक:पिन्त थथे न्ह्यस: थना: सुत्तुसुये । सापारुया वास्तविकता थुइका थ्व नख: या मज्जा सवा: काये ।
 

 क्याटेगोरीः नेपाल भाषा