बाहिङ मिन्चा-स्यान्तिवा


बाहिङ भाषा

किरात रःदिद २८ जाति गरेमे कङ् रःदि हो बाहिङ । चाम्लिङ, नाछिरिङ, बान्तावा, दुमी आदि रःदि दःदिमे कङ् भाषिक समुदाय हो बाहिङ रःदि । बाहिङ रःदिदःके बक्दिका दु सोलुखुम्बु, चुमलोलुङ, खोटाङ हो । खादा आनाम्पिलि रोजगार, पढाईके ते दि नेपालके हप्पे दुःददि – काठमाण्डु उपत्यका, सुनसरी, उदयपुर आदि दुःददि बःक्चो पामेम् ब । २०५८ सालके जनगरनादि बाहिङ रःदिदके जनसंख्या २,७६५ ताःसे । खादा, २०११ के तथ्यांकमि ११ हजार ६ सय ५८ कोइसो पाप्तामे ब । हप्पेला ब्रास्सो बक्बmा बाहिङद करिब ५५ हाजार बःमे दासो ल्याखा ब । एमदि मिन्चाके संख्या एति ङा ब दासोमी ल्याखा माःबो ।

बाहिङ मिन्चादःके पातितुम्रीदि गुयो, खुरुम्बिद कम्बरदि पिम्स्चोमे पातितुम्री ब, खीम्दि, हारे–एसे दिचोना यो । बाहिङ मिन्चाद गःरे आफा गैर किरात रःदि पुम्दि हक्सिङ् सोतन्त्रता दिम् । जाचो, फिस्चो, बmक्चो, गक्चो, रिस्चो, हःचो आदिदःदि ।
बाहिङ समुदाय गःरेमे मिन्चागःरे कुसो लालुखा, पुन्सो लालुखा, दःलदक्सि लालुखा, जारी लालुखा पासो ले खाःले लालुखाके पातितुम्री ब । खादा बाहिङ समुदाय गःरे घर ज्वाँइके यो पातितुम्री ब । खीमदिमे सामी–तामी दःनी खीम मालासो दःब गीक्ति खीमदिङ् बःङा दाः खादायो तावा । आथावा खीमदि तावा माबःमे खादायो आम्मि ब्या पासोमी दःबखीमदिङ् पाइजावा को, आःके दःनीखीमदिमे अंस नुङ् गिङ्ना खीम निम्फोलामेङ अंस आम्मि तावा, पाइजाने ताचोमे पातितुम्री ब । आथावा चाबा । एÞम् बाहिङ समुदाय गःरे मिन्चादःके स्वतन्त्रता नुङ् अधिकार स्याम् दाःचोदिम् ।
१. ज्वालज्वासी :
–चुकुरुङ्मा : नेसे–नेसे बाहिङ मिन्चादःमी सिङ, वोस्तुदःके ग्रोके हिप्सो ब्रेप्चोदि चुकुरुङ्मा पाःसिमेम् बक्ता । मेमेङ् आनाम्पिलि चाँदी, सुन आदिदःके औंठीके रुपदि आधुनिक चुकुरुङ्मा हप्पेमि पास्सोङ् पिना ब ।
–यूम/बुयूम : एम् नेसे–नेसे बाहिङ मिन्चादःनि ज्वालज्वासी बक्ता । एÞम् हक्सिङ् बहुमुल्य ज्वालज्वासी हो । आनाम्पिली एÞम् जस्सोङ् लाताम् ब । एम् आनाम्पिली नेसे–नेसेमे लीमदि ङा थिःसे ।
–जिमाला : एम् यो युम खोमे ज्वालज्वासी बाहिङ मिन्चादःमी पाःसिमे ।
–ङामो ग्रा : बेबाःचादःलायी तवु, रिक्चो, चिन्दादःदि फृब्दिम् चक्सो प्रोचोदिम् ।
–सापाछिरी आम्फारुङ्मा : मोक्ते कपाल आदि प्रोचोना जिल्चोमे वुटे सानान ।
–गिचुले भुचुले : एम् नेसे–नेसे बाहिङदःके ज्वालज्वासी हो । खादायो, आनाम्पिली एÞम् सिचो वानेथिम्ना ताःसे । एम्द जोगेपाचो दिम्बmा आनामे ते ताःसे । एÞम दिङ् आफा चारानी, आठानी, मुन्द्रि, प्वाँलो, माला, कम्पनी, कण्ठ, सिर्बन्दी, काँडेचुरा, बायीङ, च्याप्टे सुन, ढुँरी आदिदः दा आनाम्पिलीसम्म सिसोङ् पास्सोङ् पिना ब ।
२. झरझःसी :
–मोक्ते : बाहिङ मिन्चादःमी पास्चो पामे । हङ÷सेग्रो सिली नुङ् बाहिङ तुम्लो–यालोदः पाचोना पास्चो पामे । बाहिङ मिन्चादःमि एम् साले, अम्बिरी, काँसी चीदःके प्रँना दिम् ।
–किप्सारी : एम् बाहिङ मिन्चादःमि गुन्ने लुङ्गीदि पाःसिमे । को, ङयीसा नक्स, ङाबुचा दःमियो पाःसिमे ।
–साईग्रा : चाम फ्रेसो खादायी कुम्ब्याल चुक्सो खादायो एÞम् सायीग्रा बाहिङ मिन्चादःमि पाःसिमे । एम् साले, अम्बिरी, काँसी चीदःके प्रोनादिम् ।
–प्याङकुम : बाहिङ मिन्चादःमि ग्यानायी प्या चुक्चो÷ मुम्स्चो पामे । तुम्लो–यालो, बोःती लाचोना सेवा च्यान्चोना सम्मानके लायी पास्चो÷मुम्स्चोमे पातितुम्री ब ।
–मुजुरी : बाहिङ मिन्चादःमी पास्चो पामेम् हङ÷सेग्रोदि प्यादि पाःसिमे । एÞम् मुजुरके आफ्ल्यामके पाया ।
३. छाप्छारी :
–मुचुङ्गा : बाहिङ मिन्चामि ताप्चो पामेम् लोकप्रिया छाप्छारी हो । एम् बाहिङ मिन्चादःमि चोलाके तुनादि पाःमेको मेःलो, फुरु, हाटबाजार, घाँस–सिङ आदिदि ताविमे ।
–रङ्बे : बाहिङ मिन्चादःमि को, ङयीसादःमियो मेलो, फुलु, हाटबाजार, घाँस–सिङ दिचोना ताप्चोम् पामे । यति ङा मा दःब दङ्ना सःलचा, सःलमीलायी चिनो गिचोमे पातितुम्री ब ।
–प्याँप्याली : एम बाहिङ मिन्चा नुङ् ङयीसादःमी घाँस–सिङ, मेलो, फुलु, हाटबाजार, गठाला आदिदःदि ताप्चो पामे ।
४. सिछ्यादि बाहिङ मिन्चा : बाहिङ समुदाय गःरे मिन्चाद अखना सम्म दस जोड दुई सम्म पाबmाद थे बःमे । खादा, म्याम्दिङ थे पढेपाबmाद दोखो ङा बःमे । को डिग्री पाबmाद दा झन् दोखो बःमे । सोलुखुम्बुदिमे मुगामाया बाहिङ बःमे हप्पेदिङ ङाल्ला डिग्री थिम्बmा । म्यामदिङ् नथा डिग्री पाबm` बाहिङ मिन्चाद दोखो ङा बःमे ।
५. रोजगार : रोजगारदि बाहिङ मिन्चाद आनासम्म यो आफा समुदाय पुम्दि मेत्ति माबःमे । सरकारी जागिरदि दोखोवा ङा बःमे । आर्मी, पुलिस, निजामति, स्वास्थ्या दुदि यो दोखोवा ङा तासिमे । खादा च्यान्बmादि यो बःमे । खादायो दोखोवा ङा बःमे ।
६. साहित्यदि बाहिङ मिन्चा : बाहिङ समुदाय गःरे साहित्यदि मिन्चादः मेत्तिसाःरो माबःमे । म्यामदिङ ङाल्लादा बाहिङ कक्तिसालादि साहित्य मेत्तिमाःबोवा । आनाबmोकेवा कङ निक्सिवामी प्रस्तामेम् ब । मेमेयो साहित्यदिङ ग्वा बक्सोमि रेक्बm , सिक ल्घिन्ब चैं माबःमे । २०६९ सालदि रेनुका वाम्बुले बाहिङमि ‘बारीलाप्चो’ निबन्ध संग्रह ल्घिन्ताम् ब । एम्दि बाहिङ लो, तुम्लो–यालो, बाहिङ इतिहास आदि साम्ना ब ।
करुना बाहिङ नुङ् जानुका बाहिङके आधुनीक कथा कङ–कङ कथा बक्ता कथा मातृभाषा केन्द्र नेपालमि ल्घिन्तामेम् ब । करुना बाहिङके ‘ख्रेब्सी गिने माताङावाना’ नुङ् जानुका बाहिङ जानुका बाहिङके ‘खोली नुर्सिआ नाम्ति’ अखना सम्म प्रकाशित दिम्बा ब ।
७. तुम्लो–यालो सःलङ :
–किःमो, दोलोकुम : बाहिङ समुदाय गःरेमे परम्परागत सःलङ किःमो नुङ् दोलोकुम सःलङ बाहिङ समुदाय गःरे एम् दोलोकुम नुङ् किमो सलङ पाचोमे पातितुम्री ब । बाहिङ सामी–तामी दःनी खीम् गिचोना विहादि एम् सःलङ पाचोमे पातितुमरी ब ।
–लहविरे : एम् नंगी आदि कार्जेदि सःलङ पाचोमे पातितुम्री ब ।
–सालमाया : एम् यो बाहिङ समुदाय गःरेमे सःलङ पाचोमे चलन ब । सिखा–दिखा, दःलदक्सि बारेदि एम् सःलङ पाया ।
ह्वाक्मा : एÞम् सःलङ सिमि ताचो म्याममि पाने माचाम्ममे । एÞम् बाहिङ गःरेमे हप्पेदिङ जोक्बmा नक्सो ध्यावा नक्सो, फ्रेलो जोक्बमि स्यार्तेपाखा, साला, चेङ्माखा आदिके बारेदि फृब्दिम पुक्सोङ सःलङ पामे ।

(साभार : गोरखापत्र २०७१ मङसिर १७)

 क्याटेगोरीः राई