पहिचान दोङ हाइपालि ?


जेलाउसो पृथ्वीनारायण साह नेपालको म्हुइम्हुइका राज्यगालाइहेङ ए थामेता एकीकरण पाहि कोकोबेलासोङ नेपालहेङ द्या जातः ब्राम्हण, क्षेत्री, बैस्य र सुद्रता बाख्राइका काम जेङ्हि । सुद्रगेलाइको स्वाइका चि माआम्का, उम माचाका परम्परा चुमाहि । पेसाता भेदभाव पाहि । बाहुनगेलाइ पह्रिका, पुरेतेइ पाका, क्षेत्रीगेलाइ राजकाज चालाइका दोनु बैस्यगेलाइ खेतीपाति पाका, गुपुसगेलाइ पोसिका, सुद्रगेलाइ धाबा जोअ्का, दाब्या, दुफे बानाइका भाइका काम पालि गोइका दोतेङ भेदभाब पाका काम राज्य सोङ जेङ्हि । नेपालहेङ चार जात छत्तिस वर्णको फूलबारी दोका काम ते जेङ्हि तर हेलाउबुङ गोताङ खालको बागाइचालिता हिका ल्हेगालाइ भार्का, सेअ्का, माउलाइका माउका मानिङ्हि । ओदोङ राज्य सात्ता चेन्ता हिका क्षेत्री कालाउ बाहुनगेलाइदोङ गोताङ थामेता माउका निङ्हि । देसहेङ बागाइचा मानेलाउबुङ देसलिता हिका भेनाङ जातजातिगालाइ झाराङको बिकास पाका माउकासो दुरे हिलि गोइका काथा सान्हे भाइपाङ धाइधाइका उदाहरन केलाइ माझाता हि ।

केलाइको देस नेपालको इतिहासहेङ खाङ्नु १०४ बासार राणागेलाइ सासन चालाइहि । कोको बेला दोका हुकुमि सासन हिघाखे । जिदोङ ह्रुतासो आदेस लोहोइ ओदोङ मानिलि गोइका हिघाखे । हाइ रेम्का, हाइ मारेम्का दोका छुट्टिपालि जानतागेलाइ दोफा ज्ञान, शिक्षा मान्थुघाखे । जानताको चानचामिन्दिगेलाइ पह्रिलि मानिङ्घाखे । राणागेलाइको जामालाइ खिनिङ पह्रिलि निङ्का हिस्का भेदभाव हिघाखे कुनु ? राणागेलाइ ताइको चेन्ताको खामालाइ वा मन्दाताअ्कालाइहेङ राजकाज, राज्य सासनको कामता दुल्पाघाखे दोनु जाइ इस्का माउका मानिङ्घाखे ओबालाइ ते बाहिर दोङ हिलि गोइघाखे । हिस्का सासन, हिस्का बेभार, हिस्का राज्यनीति हिघाखे, एला कि फोम पालाउ जीउदोङ जिरिङ जिरिङ जेङ्खे, हिति धाङ्तेङ लोखे माको कुनु ? सर्बसाधारण जानताको जामालाइ, जानतागेलाइ हेलाउबुङ आधिकार मानिङ्हि, देसको सेवा सुबिधाबुङ मानिङ्हि । राणाको इदोङ खालको सासन, बेबास्था खाङ्लि घाइतेङ जानतागेलाइबुङ पार्टी आरो राजाहेङ साथ पिहि । २००७ सालता प्रजातन्त्र लोहि । जानतागेलाइ आसा खुल्ला जेङ्हि ।

dhimal-1-224x300प्रजातन्त्र रेम्फा भार्लि, सेअ्लि मानिङलाउदोङ आरोङ महेन्द्र पंचायती बेबास्था २०१७ सालता लागु पाहि । लगभग ३० बासार २०४६ साल थेकापा पंचायती बेबास्था चलिहि । इदि बेबास्थाता बुङ ए धर्म, ए संस्कृति, ए भाषा नीतिसो आदिवासी जनजातिगेलाइ, ताइ भाषा हिका सामुदाइगेलाइ जिस्का धेमालाइ, थारुगेलाइ, लिम्बुगेलाइ, राइगेलाइ, मगरगेलाइ, गुरुङगेलाइ, तामाङगेलाइ, भोटियागेलाइ भाइका जातजातिगेलाइको ताइ ताइको नुइधुइका भाषा, धर्म, संस्कृति, चाकाआम्का, रीतिरिवाजको काथागालाइ हिन्साङ राम्पुहि । देसको दाअ् माधेल्हि । सान्हे ओ?तेङ सिअ्हि र राम्पुहि । इस्का काथागालाइ कोकोबेलाता मापह्रिका, सासनसात्ता मागिका, माबुझिकालाइहेङ था दोङ माजेङ्हि । हाइ रेम्का, हाइ मारेम्का काथादोङ माबुझिहि । जेसा देसको सासन चलिलाउबुङ हासुङ बिरोध पाका खामालाइ माजेङ्हि । बिस्तारपा बिभेदता परिकाताङ हानेहि । ताइको पहिचान, इतिहासको काथा राम्पुका कारनगालाइ बुङ था मागिहि । इस्का बिडम्बना हिघाखे कोकोबेलाको । जानतागेलाइ बुझिपुहि । पार्टीगालाइ हेसालाउबुङ पंचायती बेबास्था ठीक मान्ठु दोका काथाता थुकाहि । कांग्रेस, एमाले, बामपन्थी पार्टीगालाइ ए थामेता लोहि । जनआन्दोलन पाहि । मुस्किलसो आरोङ २०४६ सालता प्रजातन्त्र घुरिपाहि ।

प्रजातन्त्र लोका न्हुसो जानताको चाहा आन्सार दोतेङ २०४७ सालको संविधान बानाइका काम जेङ्हि । प्रजातन्त्र लोका न्हुसो जानतागेलाइ लाम्फा खान्तेङ ते हिन्सा खुल्ला जेङ्हि तर देसको सासनता हानेका पार्टी नेतागेलाइ ताइको खामालाइ, पार्टीको द्याङगेलाइ खिनिङ थामेथामेता वाङ्पाका जागिर चापाका कामगालाइ पाहि । जानताको चाहा भाइपा झाराङ जातजातिको देसलिता सामाबेस, पहुँच, सहभागिता जेङ्हि मादोहि । पार्टी खान्तेङ बाहार हिकालाइ तिकारभारि फे?न्हालि गोइहि । देसलिता परिवर्तन माजेङ्हि दोतेङ आरोङ माओवादीको नेतृत्वता ते बासार जनयुद्ध जेङ्हि । द्याङ्गेलाइ सिअ्लिहिलिको मतलबदोङ माताअ्हि । जनयुद्धता दुल्हि । हेथे सिअ्हि, राम्हि हिसाबकिताब दोङ मान्थुहि । माओवादी, कांग्रेस, एमाले, वामपन्थी पार्टीगालाइ दोफाङ मिलितेङ २०६२÷६३ को बार्का जनआन्दोलन जेङ्हि । बार्का उथलपुथल जेङ्हि । माओवादी र पार्टीगालाइ माझाता १२ बुँदे सम्झौता जेङ्हि । सान्तिवार्ता जेङ्हि । माओवादी सेनागेलाइ मिलिपाका काम जेङ्हि । जानतागेलाइ ताइको पहिचान, आधिकार, इतिहास भाइका काथागालाइ ताइ ताइको जातजातिलिता ल्होपालि थालेहि । काथा बुझिलि थालेहि । लाम्फाको संविधान फेरिन्हातेङ अन्तरिम संविधान २०६३ त्यार जेङ्हि । जानताको हाक, आधिकारको काथागालाइ लोहि । जानता बुझिलि, पह्रेलि थालेहि । सांघसांस्थागालाइ खोलिपुहि । सांस्थागत बिकास जेङ्पुहि । ताइको हाक, आधिकार निङ्लि जानतागेलाइ जुटिन्हाहि । लिम्बुवान आन्दोलन, आदिवासी आन्दोलन, मुस्लिम आन्दोलन, मधेस आन्दोलन जेङ्हि । सारकारदोफा इस्का हुड्डागालाइको सम्झौता जेङ्हि । सारकार हाक, आधिकार पिका केरा चाहि । आन्दोलनता हिन्सा खामालाइ सिअ्हि । देसता राजतन्त्र थाल्का काम जेङ्हि । लोकतन्त्र, गणतन्त्र संघीय बेबास्था चुमाका घोस्ना जेङ्हि ।

माओवादी पार्टी ते पहिचानको काथा दोङ ल्होपातेङ लाम्फार्तिको संविधानसभाको चुनाउता बार्का पार्टी दोङ जेङ्हि । इदि चुनाउता पहिचानवादीको बहुमत लोहि । कोकोबेलाता पहिचानवादीगेलाइ ए थामेता जाअ्का हिघाखे । ओदोइ बेलाता बहुमतीय प्रणालीसो संविधान बानाइका काथाता एलाकोङ पार्टीगालाइ बिरोध पाहि । तर एलाको ओदोङ संविधानसभाता पहिचान मन्दामाताअ्का पार्टीगालाइको बहुमत हि । एला ओबालाइ दोङ दोखे सहमति माजेङ्नु बहुमतीय पाहासो संविधान बानाइलि गोयाङ । यासेङ दोखे राजनीतिलिताको माहाराजनीति । जनआन्दोलनगालाइता हजारौ हजार गरीबको चानचामिन्दि सिःहि । सहिद जेङ्हि । हेथेको चानचामिन्दि अलपत्र जेङ्हि, बेपत्ता जेङ्हि । आधिमिको के सिःहि, आधिमिको बे सिःहि । आधिमिको साद्वार अलपत्र जेङ्हि । आधिमि मानसिक रोगसो तानाबता परिहि । आधिमि अपांग जेङ्का हि । एथे उथलपुथल जेङ्हि । तर एलाको नेतागेलाइ संविधानसभालिता गोताङ काथा निल्का भाइपा नाटक पातेङ नुइ धुइखे, अभिनय पाखे । मनदोङ कुटुक्पा चाखे, खार्खे । लोकतान्त्रिक, गणतान्त्रिक संघीय राज्यको संविधान बानाइलि हिसो हिसो ताइ ताइ पार्टीको स्वार्थ आरो अडानता हालेपिया खेअ्पातेङ ताअ्खे । हिस्का राजनीति संस्कार पार्टीगालाइको दुख लागिखे ।

आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी, मुस्लिम, बेबालाइ, अल्पसंख्यक पहुँचता हिदि सारकार लोलाउबुङ सामाबेसी कालाउ देसको स्रोतसाधान, सेवा सुबिधा निङ्लि मादोहि । देसको प्रधानमन्त्री, मन्त्री, बारा थामेगालाइता आदिवासी जनजाति, मुस्लिम, मधेसी, बेबालाइ दुल्लि मादोहि । देसको २९ प्रतिसत बाहुन, क्षेत्रीको ८० प्रतिसत खान्तेङ इस्तु देसको स्रोतसाधान, सेवासुबिधा प्रयोग पाखे । ७० प्रतिसत बाहार हिकालाइ सामाबेसी, सहभागिता, पहुँचता थुकालि मादोकालाइ २० प्रतिसत सेवा सुबिधाता चित्त बुझपाका हि । या बार्का बिभेद जेङ्का महसुस बाहार हिकालाइ पाका हि । देसलिताको एकात्मक बेबास्था, राज्यनीति ओबालाइको अनुकुल हिका कारन दोङ इस्का जेङ्का ठहर पाका हि । ओदोङभासिङ गोताङ पार्टीगालाइता ताइको सामुदाइहेङ ल्होपालि राजनीतिता वाङ्का आधिकार भोअ्दोङ्खे । जेलाउथेकापा राजनीतिता सामाबेसी जेङ्लि माद्वाङ कोकोबेला थेकापा न्हुताङ दोका काथा बुझिहि । राजनीति सामाबेसीको काथा लोहि । थामेता थुकालि मादोकालाइ एला आधिकार गोयाङ, देस चालाइका सासन, राज्य बेबास्थाता पुनर्संरचना पालि गोयाङ, झाराङको आधिकार बाराबर हिका बेबास्था लोलि गोयाङ, झाराङको बिकास जेङ्लि गोयाङ दोतेङ काथा ल्होपालाउ जातिवादी काथा ल्होपाहि दोतेङ पार्टीगालाइ दोखे । जाइ बहिष्कृतता परिका हि, अल्पसंख्यक जेङ्का हि, जाइको भाषा, धर्म, संस्कृतिको काथा राम्का हि ओबालाइहेङ था हि हाइपालि आधिकार, पहिचान गोइका कालाउ राज्यको स्रोतसाधान बाराबरपा प्रयोग पालि गोइका दोका काथा । पहिचान सुधाङको संविधान र संघीयता सुधाङको संविधान बानाइलि गोयाङ नेपालहेङ स्वतन्त्र, समतामुलक, न्यायपुर्ण, विभेदरहित, समृद्ध, धर्म निरपेक्ष, सामानुपातिक सामाबेसी, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक बहुराष्ट्रिय राज्य बानाइलि गोयाङ दोका उद्देस्यसो पहिचान गोइका काथा आगाभारि लोका हि ।

जेलाउ आदिवासी जनजातिगेलाइ पहिचान, आधिकारको काथा निनाङ कालाउ खिनिङ ओबालाइ ताइको लाम्फाको ओबालाइको परम्परागत सांस्था आरो प्रथाजनित कानुनगालाइको रक्षा, संरक्षण, बिकास कालाउ प्रबद्र्धन पालि द्वाङ । आदिवासी जनजातिगेलाइ दोफा इस्का परम्परागत सांस्थागालाइ हिघाखे । इदि सांस्थागालाइसो ओबालाइ ताइको सामाज, देराटोल चालाइका कामगालाइ पाकाताङ लोका हिघाखे । जिस्का धेमालाइको माझीवाराङ, थारुको बडघर, मगरको भेजा, थकालीको मुखिया, नेवारको गुठी, माझीको मझिसभा, सन्थालको मझिहिहाडम । ताइ ताइ सामुदाइको मौखिक परम्परागत काथा, लिखित आरो अलिखित इतिहास नाल्पाका, लेखिका काथा, लाम्फासोङ मानेतेङ लोका भाषा, संस्कृति, बोमिको चाकाआम्का दिनागालाइ, पुजा, चालचलन, जीवन पद्धति, लोकवार्ता भाइका काथा नाल्पालि, कला सीप, आदिवासी ज्ञान भाइका काथागालाइ नाल्पालिको भासिङ बुङ पहिचान गोइका काथा हि । राष्ट्रिय आरो आन्तार्राष्ट्रिय आइएलओ १६९ को आधिकार, युएनड्रिप, मानव आधिकार, बेबालाइको आधिकार, जामालाइको आधिकार भाइका काथागालाइता पहुँच, सामाबेसी जेङ्लिको भासिङ बुङ पहिचानको काथा सुरक्षित हिलि गोइ । ताइ थामेको भौगोलिक क्षेत्रको स्रोतसाधानता सामुदाइको आधिकार कालाउ इन्ताको सेवा सुबिधाता पहुँच बाह्रिपालिको भासिङ झाराङ एजुट जेङ्हि गोइका हि ।

(स्थायी ठेगानाः हसन्दह ४, मोरङ
एला जोरपाटी ६, बेसीगाउँ, काठमाडौं)

 क्याटेगोरीः धिमाल