नेवा: म्हसिका (पहिचान) : झीसं थःम्हं याये फइगु, याये ज्यूगु ज्या छु छु ?


म्हिग:या ल्यं

आः स्वनिगःया किपाय् छक नं मिखा ब्वये । आदिवासी नेवाःतयगु थ्व मूवस्तीइ ने.सं. ११२१ स मुक्कं जनसंख्या (१६,४१,०९१) या ३५.६४ प्रतिशत (५८६,३७०) नेवाःत दयाच्वंगु खः । तर झिदँया दथुइ व प्रतिशत २६.९२ य् क्वहाँ वल । ने.सं. ११३१ या जनगणना कथं स्वनिगःया मुक्कं जनसंख्या (२५,१७,०२३) मध्येय् नेवाःत ६७७,६१३ (२६.९२ प्रतिशत) जक दनि । अझ नेवाः जुया नं नेवाः भाय् (नेपालभाषा) मसये धुंकूपिं व नेवाः भाय् त्वःमतूनिपिं नेवाःतयत ब्वःथला स्वयेगु खःसा स्थिति झन् हे भयावह खनेदइ ।

ने.सं. ११३१ या जनगणना कथं स्वनिगःया मुक्कं जनसंख्या (२५,१७,०२३) मध्येय् नेवाःत ६७७,६१३ (२६.९२ प्रतिशत) जक दनि ।

ने.सं. ११३१ या जनगणना कथं येँ (काठमाडौं) य् जिल्लाया मुक्कं जनसंख्या (१७,४४,२४०) मध्येय् ३,८३,१८६ म्ह (२१.९९ प्रतिशत) नेवाःत दु । तर येँया फुक्क (३,८३,१८६ म्ह) नेवाःतमध्येय् २,९५,४३९ म्ह (७७.१० प्रतिशत) मनूं जक जनगणनाय् मातृभाषा ‘नेवारी’ (नेपालभाषा) धका च्वकूगु दुसा ८७,६९७ (२२.९० प्रतिशत) मनंू नेपालभाषा मखु, कतःया भाययात मांभाय् धका च्वके धुंकूगु अवस्था दु । अथे हे यलया १,५५,६०४ (जिल्लाया ३३.२४ प्रतिशत) नेवाःतमध्येय् १,३८,९३८ (८९.२९ प्रतिशत) नेवाःतयसं मांभासं ख“ ल्हानाच्वंगु दुसा १६,६६६ म्ह (१०.७१ प्रतिशत) मनूं नेपालभाषायात त्याग याये धुंकूगु खनेदु । ख्वपया सन्दर्भय् १३८,८७३ (जिल्लाया ४५.५८ प्रतिशत) नेवाःतमध्येय् मांभाय् सः धाःपिं व मसः, मथू धाःपिनिगु ल्याः व प्रतिशत कथहं १,२६,५९२ (९१.१६ प्रतिशत) व १२,२८१ (८.८४ प्रतिशत) दु ।

Om-Charan-tathya

आः छु यायेगु ले सा ?

आः लिसा कयाच्वने मालि मखुत, झी थज्यागु सामाजिक–सांस्कृतिक लकसय् ब्वलनापिनि निंतिं राजनीतिक–आर्थिक शक्तिया लिधंसाय् तस्सकं आक्रामक ढंगं न्ह्यनेवयाच्वंगु सामाजिक–सांस्कृतिक प्रभुत्ववाद छगू तःधंगु हे हाथ्या खः । थुकियात इलय् हे प्रभावकारी ढंगं सामना मयात धाःसा निश्चित खः, झीगु भाषा व संस्कृतिया अन्तिम पतनयात सुनां नं पने फइ मखु । उकिं झीगु न्ह्ःयने आः झीसं १) थःम्हं थवय् यायेमाःगु, यायेफुगु (गैर–राजनीतिक) ज्यात याना यंकेगु, २) आर्थिक रुपं अझ सशक्त व स्वावलम्बी जुइगु, व ३) राज्यसत्ताया नीतिनिर्माणया तहलय् म्होतिं नं समावेशी समानुपातिक हिस्सेदारी सुनिश्चित यायेया निंतिं सः थ्वयेकेगु, संघर्ष यायेगु बाहेक मेगु ल“पु मदु ।

क) झीसं थःम्हं याये फइगु, याये ज्यूगु ज्या

झीसं स्वीकार यायेत मछालेम्वाः, ल्वयया बच्छि कारण झी थः हे खः । उकिं उकिया उपचार नं झी दथुइ हे दु । झीसं थःम्हं याये फइगु, याये ज्यूगु अज्यागु ज्या पूवंकेत सुयांगु ग्वाहालि, भलसा म्वाः, झी थः हे न्ह्यचिलेमाः । गथेकि,

अ) छेँजः दथुइ, मस्तनापं नेपालभासं हे जक खँ ल्हाये, ल्हाके । इमिसं पिने न्ह्यागु भासं खँ ल्हाः, मतलब मदु, तर छे“दुने मांभासं हे जक खँ ल्हाये, ल्हाके ।

आ) त्वाःबाया नां गुगु कथं खँयकरण जुजु वनाच्वन, वः नं झीगु म्हसिकाया निंतिं छगू तःधंगु हाथ्याः खः । उकिया निंतिं त्वाःत्वालयया गुठी, थीथी सामाजिक संस्था व क्लबत जानाः झीगु थःगु मौलिक नांयात पुनस्र्थापित यायेज्यु । थःथःगु त्वालय् च्वंगु सरकारी गैरसरकारी ज्याकुथितयत नं निश्चित ई बिया, इमिके हे नं ग्वहालि कया मौलिकता कायम यायेज्यु ।

सरकारं सन् २००७ स सन् २०१५ या दथुइ म्होतिं नं ७,५०० गू ब्वनेकुथिइ मातृभाषा शिक्षा छय्लेगु नीति सार्वजनिक याःगु खः। उकिया निंतिं सरकारयात निरन्तर दबाब ला बिया च्वने हे माः

इ) झीगु भाषा विकासया निंतिं थुकिइ दुनेया गतिहीनता (Stagnation) छगू तःधंगु हे अवरोध जुयाच्वंगु खनेदु । मदिक्क अध्ययन अनुसन्धान जुयाच्वने माःगु खः, तर अथे छुं जुया मच्वंगुलिं झीदुने शव्दभण्डार (Vocabulary) ई कथं चकना वने फयाच्वंगु मदु, प्यासिभ भ्वाइस (Passive Voice) या विकास आःतक नं जुइफुगु मखुनि । थुकिया निंतिं व्यक्ति जक मखु, नेपालभाषा एकेडेमी, नेवाः देय् दबू आदि निकायत न्ह्यचिलेमाः ।

ई) ब्वनेकुथि (स्कुल, कलेज) इ नेपालभाषा कक्षा व पाठ्यक्रम दुथ्याकेत पहल यायेमाः । सरकारं सन् २००७ स मेगु च्यादँ (सन् २०१५) या दथुइ म्होतिं नं ७,५०० गू ब्वनेकुथिइ मातृभाषा शिक्षा छय्लेगु नीति सार्वजनिक याःगु खः, तर राज्यसत्ताय् हावी जुयाच्वंगु प्रतिगामी चिन्तनं याना वः कार्यान्वयन जुइ मफुत । उकिया निंतिं सरकारयात निरन्तर दबाब ला बिया च्वने हे माः, उकियात झीसं थःम्हं हे नं पहल याये ज्यु । गथे कि थ्व च्वमिया अध्यक्षताय् च्वंगु ख्वप लायकुया विद्यार्थी निकेतन उच्च माविइ नेपालभाषा कक्षा हाकनं शुरु जुइत्यंगु दु ।

उ) अनुभवं क्यं, भाषाया विकास व विस्तारया निंतिं, छगु भाषा दथुइ दयाच्वनीगु भाषिका(भेदयात दुरुत्साहित याना यंकेया निंतिं आमसञ्चारय् संलग्नता व सक्रियता माःगु हे जुयाच्वन । नेपाली जक मखु, अंग्रेजी भाषांतक नं झीत बियाच्वंगु शिक्षा थ्व हे खः । उकिं सफू, पत्रपत्रिका, संकिपाःलगायत थीथी आमसञ्चारया माध्यमय् झीगु सक्रियता व संलग्नता दया च्वने हे माः । खः, थुकिया निंतिं अनुदान व आरक्षण लगायतया बिषयलय् सरकारी नीति व हस्तक्षेप आवश्यक जुइफु, तर अथे नं झी थः हे थुकिया निंतिं न्ह्यमचिलेगु खःसा थ्व मुद्दा न्ह्यज्याइगु गथे याना ? newa-school

ऊ) थीथी नेवाः ज्याझ्वः आयोजना यायेगुलिइ झीगु तत्परताय् कमी वयाच्वंगु झी फुक्कस्यां वाःचाः । गथे कि गुगुं इलय् अतिकं लोकंह्वाःगु मुनासः थौं झी दथुइ मदये धुंकल, योमरि पुन्हि नं झीसं ल्वःमंका छ्वये धुन । अथे हे थीथी आर्थिक, प्राविधिक व व्यावहारिक समस्याया हुनिं अज्याःगु मेमेगु ज्याझ्वःत नं मजुल, नापं रामशेखर नकःमि, कृष्ण नापित, श्रीकृष्ण अणु थें ज्याःपिं प्रतिभाया निगूगु पुस्ता नं पिहाँ मवल । चीधंगु हे थजू, उकिं थःथःगु लागाय्, थःथःम्हं अज्यागु ज्याझ्वतयत न्ह्यज्याका यंके फत धाःसा भाषा संस्कृति ल्यंका तयेत तःधंगु तिबः जूवनी । थुकिया निंतिं दक्वसिबे माःगु चिज झीगु इच्छाशक्ति खः ।

ए) इलय्ब्यलय् नेवाः मुंज्याया आयोजना याना झी दथुइ चकना वनाच्वंगु सामाजिक(सांस्कृतिक गाःयात म्हो याना यंकेफइ । देशं दुने पिने बाया च्वनापिं नेवाःतयत इलय् ब्यलय् छथासं मुंकेगु ज्यां झी दथुइया सामाजिक(सांस्कृतिक एकतायात अझ क्वातुकिइ । नेपाः राष्ट्रिय पार्टी, नेवाः देय् दबू व हलिं नेवाः देय् दबूं थुकिया नेतृत्व व सहजीकरण याःसा बांलाइ ।

ख) झीगु थःगु आर्थिक हैसियत बल्लाके, स्वावलम्बी जुये

आर्थिक कथं जक स्वत धाःसा नेवाः जाति नेपाःया छगू विकसित जाति खः । जनसंख्याया अनुपातसिबें अप्वः कर पुलाच्वंपिं नेवाःतमध्येय् ८१ प्रतिशत साक्षर, ८३ प्रतिशतया ल्हातिइ मोबाइल दु, ६१.१ प्रतिशतया भुतुलिइ कुकिङ ग्यास दु । अथे हे पारस्परिक ग्वाहालि, आर्थिक समृद्धि व सुरक्षायात ध्यानय् तया नीस्वनातःगु गुठी परम्परा नं झीके दु । तर यक्व समृद्धिं मनुतयत शैतान याइ धाइथें झीगु आर्थिक सक्रियता धाःसा ५३.४ प्रतिशतय् क्वहाँवःगु दु । राजनीतिक सत्तां तापाक्क च्वने न्ह्याःपिं जातिं आर्थिक रुपं नं क्वहाँ वलकि छु जुइ ? उकिं अ) गुठीयात ईकथं परिमार्जित व विकसित याना यंकेमाः, आ) उद्यमशीलता विकास व लजगाः श्रृजनाया लागाय् मिखा वायेका च्वनेमाः, इ) सहकारी व लघुवित्त थज्यागु ज्यायात नेवाः पुनरुत्थानया निंतिं छ्यलेमाः, अले ई) आर्थिक व उद्यमशीलताय् न्ह्यःनेलाःपिं नेवाःतयसं मारवाडीतयसं यानावःथें मेपिं नेवाःतयत प्राथमिकता बिया यंकेमाः ।

ग) राजनीतिक आन्दोलन, हस्तक्षेप व दवाबं याकेमाःगु ज्यात

थौं हलिंया २५ प्रतिशत अल्पसंख्यक जातित लोप जुइगु अवस्थाय् थ्यंगु दु । अध्ययनं क्यन, आर्थिक कथं विपन्नतयगु भविष्य ला गनं हे मदु, आर्थिक कथं न्ह्यःने लाना नं राजनीतिक नीतिनिर्माणया तहलय् च्युता मतःपिनिगु भविष्य नं प्वालाप्वाला मथी । उकिं

अ) स्वायत्त नेवाः राज्य आन्तरिक व बाह्य कारणं सम्भव खने मदुगु सन्दर्भय् म्होतिं नं संविधानय् व्यवस्था यानातःकथं ‘विशेष, संरक्षित वा स्वायत्त क्षेत्र’या निंतिं सां सः थ्वयेके, “गाउँपालिका, नगरपालिका व विशेष, संरक्षित वा स्वायत्त क्षेत्रया ल्याः निर्धारणया निंतिं” दयेकीगु निकायलय् नेवाः उपस्थितिया निंतिं ल्वाये ।

आ) सरकार, सदन व थीथी संवैधानिक निकायलय् समावेशी समानुपातिक राजनीतिक हिस्सेदारीया निंतिं सः थ्वयेके, अले व हिस्सेदारीयात नेवाः पुनर्जागरण आन्दोलनया निंतिं छ्यले ।

राजधानी स्वनिगलय् सेवा सुविधा फुक्क केन्द्रित जुयावःगुलिं स्वास्थ्य व पर्यावरणया समस्या ला वहे वल, झीगु भाषा संस्कृति नापं प्रतिरक्षात्मक स्थितिइ लाःवन । थ्व ल्वयया छगू हे जक प्रभावकारी उपचार खः राजधानीया स्थानान्तरण ।

इ) मातृभाषां शिक्षा काये दइगु नैसर्गिक अधिकारया सुनिश्चितताया निंतिं ल्वाये । मातृभाषाकेन्द्रित बहुभाषिक शिक्षा नीतिया निंतिं दबाब बिये ।

ई) राजनीतिक दर्शन व दलय् विभाजित जुया च्वनापिं झी म्होतिं नं छगू तःधंगु आज्जु प्राप्तिया निंतिं थःथःगु दलदुने दबाब समूह कथं ल्वानां च्वने, नेतृत्वयात दबाब बियां तुं च्वने । दल व दर्शननापं भिन्न सांस्कृतिक लकस (परिवेश), आर्थिक हैसियत व सामाजिक चेतनास्तरया कारणं झी दथुइ नं थीथी कथंया अन्तर्विरोध मदुगु मखु, अथे नं झीगु थःगु विशिष्ट म्हसिकाया संवर्धन व प्रवर्धन यायेया निंतिं थःथःगु छाति तमधंकुसे मगाः ।

उ) देयया राजनीतिक–आर्थिक राजधानी स्वनिगलय् सेवा सुविधा (लः, लँ, मतः, धः) फुक्क केन्द्रित जुयावःगुलिं स्वास्थ्य व पर्यावरणया समस्या ला वहे वल, झीगु भाषा संस्कृति नापं प्रतिरक्षात्मक स्थितिइ लाःवन । उकिं थ्व ल्वयया छगू हे जक प्रभावकारी उपचार खः राजधानीया स्थानान्तरण ।

थीथी स्थानीय समस्या ज्यंकेत व छगू न्हूगु थाययात आर्थिक रुपं विकास यायेत राजधानी हिइकेगु ज्याः थीथी देशय् न्हापा नं जूगु दु, भविष्यय् नं जुइ तिनि । दसुया निंतिं भारतय् कोलकोता (न्हापाया कलकत्ता) पुलांगु राजधानी खः, लिपा दिल्लीयात न्हुगु राजधानी कथं विकास यात । चीनय् नं हिलावंगु ईनापं सम्झौता यायेत नानकिङं बेइजिङ (पेकिङ)य्, पाकिस्तानय् रावलपिण्डीं इस्लामाबादय्, श्रीलंकाय् क्याण्डीं कोलम्बोय्, जापानय् क्योटों टोकियोलय्, म्यान्मार (पुलांगु बर्मा) य् रंगूनं नेपिड्युलय्, अले रुसं नं सेण्ट पिटर्सबर्ग (पुलांगु लेनिनग्राड) या थासय् मास्कोयात केन्द्रीय राजधानीकथं विकास याःगु खः । अथे हे थौंया इजिप्टं नं राजधानीयात कायरो शहरं छगू मेगु हे न्हूगु थासय् चिइकेगु ‘होमवर्क’ यानाच्वनागु प्रस्ट याये धुंकूगु दु । राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक वा सुरक्षा——कारण न्ह्यागु हे जूसां छगू मंका: अनुभव फुक्कसिनं छु यात धाःसा राजधानी न्हूगु थासय् तये यंकूसां पुलांगु राजधानीया आकर्षण धाःसा म्हो मजुइगु जुयाच्वन । उकिं झीथायया राजधानी मेथाय् यंकूसां स्वनिगःया आकर्षण म्हो जुयावनी मखु । छायधा:सा स्वनिगःया भूबनोट, भूराजनीतिक व सामरिक अवस्थिति, भौगोलिक आकर्षण, कला संस्कृतिया सुंनापं ज्वःमलाःगु विलक्षण भण्डार, न्हापा हे विकास जुयाच्वने धुंकूगु पूर्वाधार, यातायात व सूचनाया सञ्जाल, अले जनशक्तिया प्रचुरता थ्व थासय् थुलि दु कि थुकिया गौरव व वैभव छुं कथं नं म्हो जुइमखु ।

ख्वप

[email protected]

तस्बिर : अमृत योञ्जन तामाङ

सन्ध्या टाइम्सपाखें

 क्याटेगोरीः नेपाल भाषा