नेवाः म्हसिका (पहिचान) या संवर्धन व प्रवर्धनया लागि छु छु यायेगु ?


जातीय गौरव पुनर्स्थापनाया निंतिं पुनर्जागरण थनेगु जुझारु भावना व

राज्यसत्तानापं समावेशी समानुपातिक राजनीतिक हिस्सेदारीया निंतिं संघर्ष बाहिकं मेगु लँ मदु

नेपाःया इतिहास निर्माणय् सुनापं ज्वःमलाःगु योगदान बियावःपिं नेवाःतयगु जातीय म्हसिका थौं तःधंगु संकटय् दु । राज्यसत्ताया लिधंसाय् न्ह्ःयने वयाच्वंगु सामाजिक–सांस्कृतिक प्रभुत्ववाद (Socio-Cultural Hegemonism), अले वनापं झी थः दुने ब्वलनाच्वंगु हीन मानसिकता (Inferiority complex) या हुनिं झीगु भाषा (नेपालभाषा), लिपि व संस्कृति फुक्क हे अस्तित्वहीनताया लँपुइ तीव्र गतिं ब्वाँय् वनाच्वंगु झी फुक्कस्यां बाँलाक हे चाः । थौं नेपाःया मेमेपिं यक्व जनजातिया अवस्था नं अथे हे खः, अथे नं शैक्षिक व आर्थिक कथं तुलनात्मक रुपं न्ह्यःने लानाच्वनापिं झी अप्वः शहरकेन्द्रित, प्रविधिकेन्द्रित व राजनीतिक रुपं ल्युने लाना च्वनागुलिं लोप जुइगु चुनौती व खतरा झीगु दथुइ यक्वः दु ।

इतिहास साक्षी दु, राजनीतिक आन्दोलन जुल कि, वा दमनकारी राज्यसत्ताया जेलनेल फयेमाल कि, वा सहिद जुइ माल कि नेवाःत न्ह्याब्लें न्ह्यःने, तर राजनीतिक नीति निर्माणया तहलय् झीगु कमजोर उपस्थितिया हुनिं सामाजिक–सांस्कृतिक प्रभुत्ववाद झीप्रति अप्वः आक्रामक जुजुं वयाच्वंगु दुसा झी न्हियान्हिथं प्रतिरक्षात्मक जुजुं वनाच्वनागु दु । उकिं झीगु न्ह्यःने नमवासें आत्मसमर्पण यायेगु वा थःगु जातीय गौरव व आत्मसम्मानया निंतिं ल्वायेगु– थ्व हे निगू बाहिकं स्वंगूगु विकल्प मदु । थ्व बिषयलय् सहलह न्ह्याकेन्ह्यः आः नेपालय् झी गन लाः धयागु बिषयलय् छकः नि मिखा वायेके ।

शैक्षिक व आर्थिक कथं तुलनात्मक रुपं न्ह्यःने लानाच्वनापिं झी अप्वः शहरकेन्द्रित, प्रविधिकेन्द्रित व राजनीतिक रुपं ल्युने लाना च्वनागुलिं लोप जुइगु चुनौती व खतरा झीगु दथुइ यक्वः दु ।

थौंया नेपालय् झी नेवाःत गन लाः ?

प्यदँ न्ह्यः (ने.सं. ११३१रवि.सं. २०६८) या तथ्यांक स्वयेबलय् नेपालय् ६४२,३५२ (४८.५९ प्रतिशत) मिजंत व ६७९,५८१ (५१.४१ प्रतिशत) मिसात याना मुक्कं १३,२१,९३३ म्ह मनूत नेवाः दु । थुकिया अर्थ नेपाःया मुक्कं जनसंख्या २६,४९४,५०४ मध्येय् ४.९९ प्रतिशत मनू नेवाःत खः । मुक्कं संख्याया ल्याखं जक स्वत धाःसा झी नेवाःत क्षेत्री, पहाडी ब्राम्हण, मगः, थारु व तामाङलिपा खुगूगु थासय् लाः ।

ने.सं ११३१ या राष्ट्रिय जनगणनालिपा तस्सकं हे खाइसे च्वंगु छगू यथार्थ नं न्ह्यःने वःगु दु । व छु धाःसा मुक्कं १३,२१,९३३ म्ह नेवाःत मध्येय् ४१४,४९१ (४८.९९ प्रतिशत) मिजंत व ४३२,०६६ (५१.०१ प्रतिशत) मिसात याना मुक्कं ८४६,५५७ म्ह नेवाःतयसं जक मांभासं खँ ल्हाःनि, मेपिंसं त्वःते धुंकल । अथवा मुक्कं नेवाः जनसंख्याया ६४.०४ प्रतिशतं जक मांभासं खँ ल्हाःनि, ३५.९६ प्रतिशतं झीगु थःगु भासं खँ ल्हायेगु त्वःते धुंकल । थ्व ल्याखं ने.सं. ११३१ स मांभाय् त्वःमतूपिं नेवाःतयगु ल्याः वा संख्या (८६४,५५७) जक स्वयेगु खःसा वः नेपाःया मुक्कं जनसंख्याया ३.२० प्रतिशत जक जूवइ ।

मुक्कं नेवाः जनसंख्याया ६४.०४ प्रतिशतं जक मांभासं खँ ल्हाःनि, ३५.९६ प्रतिशतं झीगु थःगु भासं खँ ल्हायेगु त्वःते धुंकल ।

झीदँ न्ह्यः (ने.सं. ११२१) या जनगणनाया लिच्वः स्वत धाःसा झीसं खनी, नेवाः जनसंख्या (१२,४२,२३२) या ६६.४ प्रतिशत (८२४,४५८) मनूतयसं मांभाय् मत्वःतू (स्वयादिस“ तालिका ल्याः १) । अथवा, उबलय् मुक्कं ३३.६ प्रतिशत नेवातयसं नेपालभाषायात त्याग याःगु खने दत सा झिदँलिपा (ने.सं. ११३१ स) मांभाय् त्वःतूपिनिगु प्रतिशत थहाँ वना ३५.९६ थ्यन । भौगोलिक दूरी, समयान्तरय् नेवाःतय् दथुइ छ्वासुयावंगु सामाजिक अन्तसम्र्बन्ध, गांगामय् गैर–नेवाःतयगु घेराबन्दी व सर्वथा भिन्न सामाजिक–सांस्कृतिक–आर्थिक लकस (परिवेश), अले शहरी नेवाःतयसं न्हूगु पुस्ताया मनमस्तिष्कय् पियाब्यूगु भाषासम्बन्धी ‘दास मानसिकता’, अले व फुक्कया दुष्प्रभावं ‘जातीय आत्महत्या’ पाखे उन्मुख जुयाच्वनापिं झीगु पहः स्वयेबलय् वंगु प्यदँया दथुइ ‘नेवाः जुया नं नेपालभाषा मथू, मसः, झीगु संस्कृति छु खः मस्यु’ धाइपिनि ल्याः (संख्या) व प्रतिशत अझ यक्वः हे अप्वये धुंकल जुइ । अथवा देया मुक्कं जनसंख्याय् झीगु ब्व (हिस्सा) प्यदँ न्ह्यःसिबें यक्व क्वहाँ वये धुंकल जुइ । उकिं भाषा मम्वात कि जाति नं मल्यनिगु महाकवि सिद्धिदास महाजुया मर्मस्पर्शी धापूयात न्ह्यपुइ थाका झीसं निर्णय यायेत लिबाये धुंकल——झी भाषा संस्कृति फुक्क त्वःता ‘जातीय आत्महत्या’या लँपुइ ब्वाय् वनां तुं च्वनेगु लाकि न्हूगु पुस्तायात नेवाः जातिया इतिहास व गौरवप्रति गर्व यायेत उत्प्रेरित यायेगु ?

om-data

निगूगु भाषा ‘नेपालभाषा’ (Nepalbhasha as the Second Language) : 

ने.सं. ११३१ या जनगणनाय् थःगु मातृभाषा बाहिकं नेपालभाषा नं थूपिं, नेवाः भाय् थःगु मातृभाषा मखुसां थ्व भासं नं खँ ल्हायेसःपिं अर्थात् नेपालभाषायात ‘निगूगु भाषा’ (Second Language) कथं कयातःपिं मनूतयगु ल्याः नेपाः दुने गुलि दु धयागु नं सी दत । तथ्यांकय् खने दत, ३२,५९४ (नेपाःया मुक्कं जनसंख्याया ०.१२ प्रतिशत) म्ह गैर–नेवालं नेपालभाषा नं थू वा नेवाः भासं नं खँ ल्हाये सः ।

ने.सं. ११०१ (वि.सं. २०४८) या जनगणनाय् नेवाःतयगु मुक्कं ल्याः १०,४१,०९० (नेपाःया मुक्कं जनसंख्याया ५.६ प्रतिशत), अले ने.सं. ११२१ स नेवाः जनसंख्या १२,४५,२३२ (५.६ प्रतिशत) क्यनातःगुलिइ नेवाःतयगु थ्व अंक ११३१ स ४.९९ प्रतिशतय् छु जुया क्वहाँवल जुइ ? झिदँ (ने.सं. ११२१–११३१) या दथुइ नेपाःया जनसंख्या वृद्धिदर (१४.४ प्रतिशत) या आधारं स्वयेगु खःसा नेवाःतय् जनसंख्या ने.सं. ११३१ स म्होतिं नं १४,२४,६०० थ्यनेमाःगु खः, तर व इलय् पहाडय्, अझ उकिसनं नेवाःलगायतया जनजातितय् जनसंख्या क्वहाँवंगु खनेदुसा तराईया जनसंख्या धाःसा अजूचायापुसे च्वंक थहाँ वंगु खनेदु । तथ्यांकया थ्व स्वरुप स्वयेबलय् नागरिकतय् ल्याःचा च्वयक्वय् यायेगुलिइ राजकीय सत्तानापं स्वाःगु सामाजिक–सांस्कृतिक अहंकारवाद जक मखुसे विशेषतः निक्वःगु ऐतिहासिक जनआन्दोलनलिपा नागरिकता वितरणय् विदेशी स्वार्थ नं उतिकं हे सक्रिय जूगु अनुमान यायेफु ।

ने.सं. ११०१ (वि.सं. २०४८) या जनगणनाय् नेवाःतयगु मुक्कं ल्याः १०,४१,०९० (नेपाःया मुक्कं जनसंख्याया ५.६ प्रतिशत), अले ने.सं. ११२१ स नेवाः जनसंख्या १२,४५,२३२ (५.६ प्रतिशत) क्यनातःगुलिइ नेवाःतयगु थ्व अंक ११३१ स ४.९९ प्रतिशतय् छु जुया क्वहाँवल जुइ ?

ने.सं. ११३१ या जनगणनां क्यं, संख्याया ल्याखं नेपाःया दक्वसिबे च्वय् लानाच्वंपिं क्षेत्रीत झिदँया दथुइ ८०४,६५७ (२.०४ प्रतिशत) अप्वल जबकि नेवाः जाति मुक्कं ७६,७०१ (०.५९ प्रतिशत) या ल्याखं जक अप्वल । राईत झन् १५,१४७ म्ह म्हो जुया वृद्धिदर हे ०.२४ प्रतिशतं माइनसय् क्वहाँ वन । शासक जातिया ल्याः अप्वःगु व मेपिनिगु म्हो जुयावंगुलिइ तथ्यांक विभागं हुनि क्यन ः

१) नेवाःतय् प्रजनन तुलनात्मक रुपं म्हो जूवन,

२) आप्रवासया मात्रा÷संख्या नं अप्वः जूवन ।

अथे हे खःसा झीसं नं न्यनेमाल :

१) छुं जाति विशेषया जक प्रजनन ह्रास छु कारणं जूवन ?

२) क्षेत्री वा तःधंगु जातिया मनूत विदेश मवंसें नेपालय् जक च्वनाच्वंगु खःला ले सा ? अले,

३) नेवाःतय् तुलनाय् मेपिनि, खास याना क्षेत्री ब्रम्हुतयगु प्रतिव्यक्ति प्रजनन क्षमता व जनसंख्या वृद्धिदर नं यक्व हे अप्वयावंगु जुइमाल, अथे खइला ? तथ्य तथ्यांकं शंकायात झन् हे ख्वातुका ब्युगु दु– पक्का हे नं नेवाः व मेपिं जनजातितयगु ल्याः म्हो क्यनेया निंतिं सत्ताधारीतयसं नियतवश हे छुं चलखेल याःगु द हे दु ।

प्रदेशय् नेवा: जनसंख्या गन गन म्हो जुल ?  

padmaratna-newa-bhela

प्रदेशया ल्याखं स्वये बलय् दक्वसिबे अप्वः नेवाःत स्वाभाविक कथं प्रदेश–३ य् दु । थनया मुक्कं जनसंख्या (५५,२९,४५२) मध्येय् नेवाः जनसंख्या ९,३५,३१२ (१६.९१५ प्रतिशत) दु । थ्व लागाय् झिदँ न्ह्यः (ने.सं. ११२१÷वि.सं. ०५८) स मुक्कं जनसंख्या (४५,२६,५८०) मध्येय् नेवाः जाति ८,३८,४८७ अर्थात् १८.५२ प्रतिशत जुया च्वंगुलिइ झिदँलिपा अनुपातया ल्याखं झी झन् हे अल्पसंख्याय् क्वहाँवःगु दु । स्थिति थ्व हे कायम जुयाच्वन धाःसा मेगु जनगणनाया इलय् झीगु ल्याः व प्रतिशत निताजिं तुं अझ यक्वः क्वहाँ वइगु व कम क्यनिगु सम्भावना अप्वः खनेदु । तर व स्वया नं अप्वः दुःखया खँ छु धाःसा मुक्कं नेवाः जनसंख्या (९,३५,३१२) मध्येय् २,५५,२८५ म्ह (२७.२९ प्रतिशत) मनूं नेपालभाषा मथू वा मसः ।

अथे हे प्रदेश–१ अन्तर्गत १४ जिल्लाया मुक्कं जनसंख्याय् ३.७२४ प्रतिशत (१,६८,८७१ म्ह) नेवाःत दु । तर अन नं स्थिति व हे । प्रदेश–१ य् ने.सं. ११२१ स नेवाः जनसंख्या १,६९,४६९ (४.०७ प्रतिशत) जुयाच्वंगुलिइ झिदँ लिपा (ने.सं. ११३१) वः ल्याः १,६८,८७१ (३.७२४ प्रतिशत) थ्यंगु खने दत । अर्थात् थ्व लागाय् झिदँया दथुइ, नेवाः जनसंख्या अप्वःगु मखु, अखबतं ५९८ म्ह (नेवाः) मनू म्हो जूवन । ल्यनाच्वंपिं नेवाःतमध्येय् नं ७७,५५७ म्ह (४५.९३ प्रतिशत) नेवां जक नेवाःभाय् थू, ५४.०७ प्रतिशतं मथुये धुंकल ।

ने.सं. ११३१ स प्रदेश–५, ६ व ७ य् नेवाःतयगु ल्याः अप्वःगु खनेदु । जिल्लाया ल्याखं झीगु ल्याः अर्घाखाँची, डडेल्धुरा व बाँके जिल्लाय् ह्वासाक्क हे थहाँवंगु खने दु ।

प्रदेश–२ या स्थिति स्वत धाःसा झन् हे भयावह खनेदु । अन ने.सं. ११२१ स ६३,८२६ (१.३९ प्रतिशत) नेवाःत दयाच्वंगुलिइ ने.सं. ११३१ थ्यंबलय् वः ल्याः ४०,६८९ (०.७५ प्रतिशत) य् क्वहाँ वल । न्हापसिबे मनूया ल्याः जक हे २३,१३७ म्ह क्वहाँवःगु तथ्यांकं क्यन । गन वन ले सा उलि मछिं नेवाःत ? जिल्ला कथं स्वयेबलय् हे नं थ्व प्रदेशया सप्तरी जिल्लाय् जक हे झिदँया दथुइ १२,३०३ खं २,६८२ स क्वहाँ वल । अर्थात् न्हापसिबे ९,६२१ म्ह नेवाःत कम १ अथे हे सिराहा व धनुषा जिल्लाय् नं छसिकथं ४,१५५ (ने.सं. ११२१ स ७,५५९––ने.सं. ११३१ स ३,४०४) व ७,६०४ (ने.सं. ११२१ स १२,१७७––ने.सं. ११३१ स ४,५७३) म्ह नेवाः म्हो जूगु तथ्यांकं क्यं । आखिर धरतीइ क्वहाँ वन ला, वा आकाशं घुर्का बिल ला उलिमछि नेवाःतयत ? थुकियात कया झीमध्येय् सुनां नं आःतक न्ह्यसः थंगु नं मदुनि, सरकार वा तथ्यांक विभागं नं म्हुतु चायेकूगु मदुनि ।

प्रदेश–२ य् च्वंगु च्यागू जिल्लाय् ५१,३७,९०० म्ह मनूमध्येय् ४०,६८९ म्ह (०.७९२ प्रतिशत) नेवाःत दु गुकिमध्येय् १६,९४४ म्ह (४१.६४ प्रतिशत) नेवां नेपालभाषा थू, बाँकी ५८.३६ प्रतिशतं मथू ।

नेवाःतयगु ल्याः झिंछगू जिल्ला दूगु प्रदेश–४ य् नं कम जूवंगु खनेदु । ने.सं. ११२१ स १००,८३५ अर्थात् मुक्कं जनसंख्याया ४.३४ प्रतिशत जुया च्वंगुलिइ ने.सं. ११३१ स व ल्याः १००,०९६ अथवा २४,१३,९०७ या ४.१५ प्रतिशतय् क्वहाँ वःगु खने दत । थ्व प्रदेशय् नं नेवाःभाय् थूपिं व मथूपिं नेवाःतयगु ल्याः छसिकथं ३९,९०२ (३९.८६ प्रतिशत) व ६०,१९४ (६०.१४ प्रतिशत) खनेदु ।

प्रदेश–५ (१२ जिल्ला) व प्रदेश–६ (१० जिल्ला) य् छसिकथं जनसंख्या ४५,४०,२२२ व १४,१५,०३५ दु । प्रदेश–५ य् नेवाःत ६४,५९८ (१.४२३ प्रतिशत) व ६ लय् ४,९२७ (०.३५ प्रतिशत) दु । तर फुक्क थासय् स्थिति उतिकं हे म्हाइपुसे च्वं । प्रदेश–५ या ५४.०६ प्रतिशत व प्रदेश–६ या ८२.५५ प्रतिशत नेवाःतय् दथुइ ‘नेवाः थर’ जक बाँकी दनी, भाषा व संस्कृति गन थ्यन, सुनां नं धायेमफु ।

मुक्कं संख्या हे जक स्वयेगु खःसा ने.सं. ११३१ स प्रदेश–५, ६ व ७ य् नेवाःतयगु ल्याः अप्वःगु खनेदु । जिल्लाया ल्याखं झीगु ल्याः अर्घाखाँची, डडेल्धुरा व बाँके जिल्लाय् ह्वासाक्क हे थहाँवंगु खने दु । ने.सं. ११२१ स अर्घाखाँचीइ २०८,३१९ मध्येय् १,९१६ म्ह नेवाःत (०.९२ प्रतिशत) दया च्वंगुलिइ ने.सं. ११३१ स वः ल्याः अप्वया ५,५२८ म्ह अर्थात् १९७,६३२ या २.८० प्रतिशत थ्यंगु तथ्यांक न्ह्यःने वल । अथे हे डडेल्धुराय् ने.सं. ११२१ स १,२६,१६२ मध्येय् ४०० म्ह नेवाःत (०.३२ प्रतिशत) दया च्वंगुलिइ ने.सं. ११३१ स वः ल्याः अप्वया १,२५३ म्ह अर्थात् १,४२,०९४ या ०.८८ प्रतिशत थ्यंगु खने दत । उकथं हे ने.सं. ११२१ स बाँकेय् ३८५,८४० मध्येय् ५,१७१ म्ह नेवाःत (१.३४ प्रतिशत) दया च्वंगुलिइ ने.सं. ११३१ स वः ल्याः अप्वया ६,३४४ म्ह अर्थात् ४,९१,३१३ या १.२९ प्रतिशत थ्यन । थ्व स्वंगु जिल्लामध्ये अर्घाखाँचीइ मुक्कं जिल्लाया जनसंख्या झिदँया दथुइ म्हो जूवंगु अवस्थाय् नं नेवाःतयगु ल्याः धाःसा अजुचायापुसे च्वंक अप्वल सा मेगु निगू जिल्लाया नेवाः जनसंख्या राष्ट्रिय औसतया ल्याखं हे अप्वःगु खने दु ।

दक्वसिबे म्हो नेवाःत प्रदेश–७ य् दु । अनया मुक्कं ७,१४६ म्ह नेवाः (प्रदेश जनसंख्याया ०.२८ प्रतिशत) मध्येय् नेपालभाषा थूपिं १,५५३ (२१.७३ प्रतिशत) जक दुसा ५,५९३ म्ह (७८.२७ प्रतिशत) नेवाःतयसं नेवाः भाय् मथू वा मसः ।

कथहं

ख्वप

 क्याटेगोरीः नेपाल भाषा