नेपालय् ब्वःगु थीथी तःभुखाय्


भुखाय् खनाः फुकं ग्याः । भुखाय् ब्व हे मब्वःसा झीत यः । तर झीसं धयाथें धाःसा थ्व संसार मदु । भुखाय् ब्व हे ब्वइ । भुखाय् गुबलय् ब्वइ ? गुकथं ब्वइ ? व सुनानं धाये मफुनि तर भुखायया लागा धाःसा भूगर्भविद्तयसं यकिन यानाः बियातःगु दु । उमिगु धापू कथं झीगु देश नेपाः भूकम्पया जोखमकथं विश्वय् १० नम्बरय् लाः । नेपाःया थीथी थाययात नं भूकम्पया केन्द्रविन्दु कथं इङ्गित यानातःगु दु । उमिसं इङ्गित याः कथं भूकम्पया केन्द्रविन्दु नेपाःया ताप्लेजुङ, दिक्तेल, बुङ्गमति, थानकोट, दार्चुला, कास्की व जुम्ला खः । १९९० सालय् ब्वःगु तःभुखायया केन्द्रविन्दु दिक्तेल हे खः धकाः भूगर्भविद्तयसं यकिन याना बीधुंकूगु दु ।

नेपाःया इतिहास अध्ययन यायेबलय् थन ततःसकं तःक्वः हे भुखाय् ब्वयेधुंकूगु प्रमाण दु, गुगु भुखातयसं साधारण जनता जक मखु जुजु व वया परिवारतयत नापं सखाप यानाबिउगु दु। लिच्छविकालीन अभिलेखय् भुखायया वर्णन यानाः उल्लेख यानातःगु झीसं लुइके मफुनि, तर उबलय् भुखाय् मब्वःगु धाःसा मखु । लिच्छविकालया अभिलेखय् उल्लेख यानातःगु मठ–मन्दिर आपालं दु, अथे हे उगु इलय् साप हे कलात्मक ढंगं निर्माण जूगु धकाः चिनियाँ यात्रीतयसं वर्णन यानातःगु स्वंगू दरबार मानगृह, कैलाशकूट भवन व भद्राधिवासया थौं झीसं अवशेष तक नं लुइके फुगु मखुनि । सम्भवतः उल्लेखित दरबार तःभुखाचं हे सर्वनाश जूवंगु खयेफु । छायधासा नेपालय् तःभुखाय् तःक्वः हे ब्वयेधुंकूगु दु ।

लिच्छवि ई धुंकाः इतिहासया लागि अभिलेख

लिपाया महत्वपूर्ण सन्दर्भ सामग्री हस्तलिखित सफु नं खः । अज्याःगु महत्वपूर्ण थ्यासफु, थौं आपालं आपाः लुया वयाच्वंगु दु, गुगु बांलाःगु खँ खः । अज्याःगु थ्यासफुया बः कयाः हे नेपालय् न्हापांनिसें तःभुखाय् ब्वःगु प्रमाण लुइके फयाच्वंगु खः ।

dharahara-1990bs

ने.सं. ३७५ पाखे नेपाःया राजसिंहासनय् अभय मल्ल आसीन जुयाच्वंगु खः । थ्व इलय् नेपाःया राजधानी ख्वप खः । थथे भूकम्पया झ्वलय् जुजु अभय मल्लयात हे न्ह्यःने थनेमाःगु कारण छु धाःसा थ्वहे जुजुया पालय् नेपालय् तच्वकं भुखाय् ब्वःगु जक मखु महामारी नं जूगु खः गुकियात प्रलयंकारी धयातःगु दु । थ्व दकलय् न्हापांया लिखित प्रमाण नं खः । ने.सं. ३७५ य् ब्वःगु भुखाचं थन च्वनाच्वंपिं जनताया एकतिहाइ साफ हे यानाबिल । सारा बस्ती भताभुङ्ग हे जुल । थुलि जक मखु, थ्व हे भुखाचं दरबार दुना वयाः ल्हानाः स्वयं जुजु अभय मल्ल नं सित (चीन तिब्बत व नेपाल बाबुराम आचार्य–प्र–श्रीकृष्ण आचार्य वि.सं. २०५९ पृ.सं. ५७) । भुखाचं जुजुं ल्हानाः सीगु घटना थौंतक लुयावःगुली थ्व न्हापांगु खः । ने.सं. ३७५ स ब्वःगु भुखायया तुस हे मतंनि, ने.सं. ३९९ लय् हानं तःभुखाय् ब्वल ।

नेपालय् तःभुखाय् ब्वयेगु क्रमय् सछिदँ हे मथ्यंवं हाकनं इपांथिपां मसीक तःभुखाय् ब्वल । थथे ग्यानापुक तःभुखाय् ब्वःगु ने.सं. ४६४ या मोहनिया फूलपाती कुन्हु खः । थुगु भुखाचं नेपाःयात आपाः हे नोक्सान यात । छेँ, देगः व चीभाः आपाः हे क्षति जुल । यक्व मनूत सित । थुगु इलय् नेपाःया राजसिंहासनय् जयारी मल्ल आसीन जुयाच्वंगु खः। थ्व भुखाचं दरबार दुना वयाः ल्हानाः जयारी मल्ल मंत । थ्व विषययात कयाः थ्यासफुली थथे धयातःगु दु – ‘सं ४६४ आश्वीन शुद्धि ७ स्वं पहरस तव भूकम्प ववः थ्व संती ग्वलस श्री जयारी मल्लदेवस अस्त’ (नेपाल निरुपण–ज्ञानमणि नेपाल ने.रा.प्र.प्र. वि.सं. २०५५ पृ.सं. २१८) । नेपाःया तःधंगु नखः मोहनि बलय् ब्वःगु भुखाचं उगु ईयापिं मनूतयत गज्याःगु विपत्ति वल जुइ धयागु अथें अनुमान यायेफु ।

ने.सं. ४६४ स ब्वःगु तःभुखाय् धुंकाः वयां ६४ दँ लिपा अर्थात् ने.सं. ५२८ य् हाकनं जुजु शाती सिंहया इलय् तःभुखाय् ब्वल । गुगु भुखायया उल्लेख वि.सं. १९९० सालया तःभुखायया स्तम्भ रुप कयातःगु येँया न्हूसतकया भूगोल पार्क अभिलेखय् नं उल्लेख यानातःगु दु । थुगु भुखाय् गुगुं भुखाय् स्वयां कम मखु । यक्व हे धनजनया नाश जुल, देगः चीभाः आपालं दुनाः मैदान हे जुल । स्वनिगलय् हाहाकार जुल । ने.सं. ५२८ य् ब्वःगु व भुखाचं थीथी देगः नापं येँ केलत्वाःया जनबहाःया देगः दुनाः मैदान हे जुल ।

नेपालय् भुखाय् ब्वयेलात धायेवं ततसकं हे ब्वइगु खः धयागु खँ च्वय् उल्लेख जुयाच्वंगु खं नं प्रस्ट जू । अथे हे ने.सं. ६२५ य् ब्वःगु तःभुखाचं लिच्छविकालया प्रथम प्रमाणित जुजु मानदेवं निर्माण यानातःगु चांगुनारायणया मन्दिर ध्वस्त जूगु खः । उगु मन्दिरया जीर्णोद्धार राय मल्लया छय् देवकी देवी याःगु खः (नेपाल निरुपण ऐ ऐ ।

नेपाःया भूकम्प विषय अध्ययन यायेबलय् छन्हुं हे छकः निकः जक मखु नीछक्वःतक ब्वःगु प्रमाण झीके दु । व नं न्हिनय् मखु चान्हय् ब्वःगु खः । थथे भुखाय् ब्वःगु शक संवत् १६८९ अर्थात् ने.सं. ८८७ इ खः । थ्व भुखाययात कयाः भाषा वंशावलीइ थुकथं उल्लेख यानातःगु दु, ‘साके १६८९ साल आषढ शुक्ल प्रतिपदाका दिन अहोरात्रीभरया २१ फेरा सम्म भूकम्प भयो (श्री ५ बडा महाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह संक्षिप्त जीवनी भाग ३ बाबुराम आचार्य प्र–श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख संवाद सचिवालय वि.सं. २०२५ पृ.सं. ५२३) । तर थ्व भुखाय् २१ क्वः तक ब्वःगु धाःसां नोक्सानया खँ धाःसा उल्लेख मदु । सम्भवतः थ्व साधारण झट्कात जक हे खयेफु ।

वि.सं. १८६८ स सुदूर पश्चिमाञ्चलया जुम्ला इलाकायात केन्द्रविन्दु यानाः ब्वःगु भुखाय् नं तःभुखाय् हे खः । उगु भुखाचय् लानाः १४० म्ह मनू सित अले १००० खा छेँ ध्वस्त जुल । असंख्य सा, म्येय्, वस्तुतयगु ज्यान वन । थाय् थासय् चलः वनाः छथासं मेथायया सम्बन्ध हे विच्छेद जुल ।

वि.सं. १८६८ तःभुखाय् ब्वयाः नीनिदँ लिपा अर्थात् १८९० सालं हाकनं तःभुखाय् ब्वल । थ्व भुखाय् गुगुं भुखाय् स्वयां नं कम मखु । थ्व भुखाय् तसकं ग्यानापुक ब्वःगु खः । थ्व ई.सं. १८३३ सेप्टेम्बर २५ कुन्हु ब्वःगु खः । झीसं ग्यानापुगु भुखायया नामं १९९० सालयात कयाच्वनागु दु । छायधासां ९० सालया भुखाय् ब्वःगु व भुखाचं बिउगु महाकष्ट भोगे याःपिं आःतकं दनि ।

थ्व महाकष्ट आः हे जूगु थें च्वंक कनाः झीगु नुगलय् थुं दिकाच्वंगु दु । तर व भुखाय् स्वयां भीमसेन थापाया इलय् ब्वःगु १८९० या भुखाय् छुं खँय् कम मजू । वि.सं. १९९० या भुखाय् न्हिनय् ब्वःगु खः । उकिं बिसिउँ वनेगु, ज्याय् वनाच्वंपि पिने लानाः थःगु जिउ ज्यान ल्यंके फुगु अवसर प्राप्त याये खन, तर वि.सं. १८९० या भुखाय् चान्हय् ब्वःगु खः । व भुखाय् थुलि ग्यानापुक ब्वल कि छुं ई पाक्क प्यक्वः तच्वकं ब्वल । व भुखाचं यक्व हे मनू सित । सेप्टेम्बर २५ य् ब्वःगु तःभुखाययां झिंप्यन्हु लिपा हाकनं तच्वकं ब्वल । भुखाय् ब्वये धुनेवं हे तसकं वा वल । भुखाय् ब्वयाः दक्वभनं भताभुङ्ग जुयाच्वंथाय् अतिवृष्टिं मेगु दुःख बिल । खुसिबाः वयाः चलः वनाः हाकनं मेगु धनजनया नोक्सान जुल । थ्व भुखाचं यानाः जम्मा ४४७१ खा छेँ ध्वस्त हे जुल (‘नेपालको ऐतिहासिक रुपरेखा’ बालचन्द्र शर्मा प्र. श्रीमती कृष्णकुमारी देवी वि.सं. २०२७ पृ.सं. २८१) ।

थ्व भुखाचं दकलय नोक्सान ख्वप देययात यात । देगः, चीभाः आपाः हे ध्वस्त जुल । भीमसेन थापां अजूचायापु कथं निपु धरहरा अन अनसं नापनापं धइथें दयेकूगु खः। निपुमध्ये छपु धरहरा थ्वहे भुखाचं चकनाचूर जुल । तर उबलय् मानवताया दसु धाःसा आपालं च्वजाःगु जुयाच्वन । छम्हेसिनं मेम्हेसित ग्वाहालि यायेगु, थःके दुगु अन्नया धुकू हे चायेकाः फुकसितं इना बीगु, दुम्हेसिनं मदुम्हेसिया छेँ हे धस्वाका बीगु, देगः, चीभाः पुनःनिर्माण याना बीगु तकं याःगु जुयाच्वन (मेरो कविताको आरा–धना उपासना २ – बालकृष्ण सम । प्र. साझा प्रकाशन वि.सं. २०२९ पृ.सं. २१९) ।

भीमसेन थापाया पतनया थीथी कारण मध्ये वि.सं. १८९० या भुखाय् नं छता खः। छायधासां वि.सं. १८७१\७२ या अंग्रेज–नेपाल युद्धं नेपाःया आर्थिक अवस्था थहां वये मफयाच्वंगु इलय् थ्व भुखाचं छगू हाकनं मेगु मार नकल । उखे जुजु राजेन्द्र व वया निम्ह कलाःपिं यौवनं मदमत्त जुया वयाच्वंपिं खः । यग्गु यत्थे जुइमा उमित छुं मतलब मदु । यत्थे खर्च यायेत ध्यबा जक मालाच्वंगु दु गुगु युद्ध व भूकम्पग्रस्त देशया बुराम्ह प्रधानमन्त्री भीमसेन थापां चूलाके मफु ।

‘जन्त बाजं थानाः वइ, तर दुःख, आपत बाजं थानाः मवःसां लस्कर लिनाः वइ’ धाइगु धापू थ्व इलय् चरितार्थ जूवन । पश्चिम नेपालया कालीगण्डकी मुहान चलखं बन्द याना बिल, छुं दिं लिपा चलः तछ्यानाः काली गण्डकी इपांथिपां मसीक बाः वल । उकिं उगु लागाया पहाड मधेशयात ध्वस्त हे याना बिल । उगु इलय् बारुदखाना थिमि लागाय् तयातःगु खः । वि.सं. १८९० या भुखाय् ब्वयाः छुं दिं लिपा हे आकाझाकां २००० मन बारुद छक्वलं मुल । अन ज्या सनीपिं फुक्क धइथें सैनिकत सखाप हे जुल । देशय् अतिवृष्टिया नापनापं ह्याउँ वा गात उकियात ‘रगतवृष्टि’ धायेगु यात । ह्याउँ वा गाःगु लखं बालीनाली पूरा हे ध्वस्त याना बिल ।

1990-bhukampa-feature

वि.सं. १८९० या तःभुखाय् ब्वयाः सछि दँ व प्यला लिपा तिनि हाकनं मेगु तःभुखाय् ब्वल । थुकिं हे यानाः नं जनमानसय् सछि दँ लिपा तिनि तःभुखाय् ब्वइ धयागु बिचाः ब्वलंगु खः । तर खँ धाःसा अथे मखु । भुखायया धलखय् १० नम्बरय् लाकातःगु झीगु देशय् गुगुं नं बखतय् भुखाय् ब्वयेफु । उकिं झी न्ह्याबलें सजग व सचेत जुया हे च्वनेमाः ।

१९९० माघ २ गते सोमवाः कुन्हु ब्वःगु भुखायया विवरण प्रत्यक्षदर्शी भुक्तभोगीतयसं उल्लेख व व्याख्या यानातये धुंकूगुलिं आपाः व्याख्या यायेमाः थें मताः । उकिं छुं छुं जक व्याख्याया कुतः याये । १९९० सालय् ब्वःगु भुखाय् तीर्थनारायणजुया धापू कथं न्हिनसिया २: १५ पाखे ब्वःगु खः (जिगु लुमन्ति येँ देय् म्हिगः व थौं’ तीर्थनारायण मानन्धर प्र.ने.भा.प – वि.सं. २०६४ पृ.सं २२) ।

थथे हे देवमाला वंशावलीइ नं उगु भुखाय् ब्वःगु ई अथे हे उल्लेख यानातःगु दु । १९९० सालया भुखाय् छखें जक संकूगु मखु, प्यखें संकूगु खः । थथे संकूगुयात कयाः देवमाला वंशावलीइ थुकथं उल्लेख यानातःगु दु– ‘विक्रम संवत् १९९० साल माघ घडी ३० रोज २ माघ २ गते दिनको २ बजे १५ मिनेटको टायममा भुइचाल चल्यो पहिला पूर्व पश्चिम हलियो, पछि दक्षिण उत्तर हिल्यो अन्दाजी २ मिनेट सम्म हिल्दा ३ सहरमा रहेको ओं श्री पशुपतिनाथका देवल ओं श्री गुह्यश्वरी माताका देवल बाहेक अरु जहांतहां गाउँघर, देवल भत्की धेरै मानिस स्वर्ग प्राप्त भए ….’ (देवमाला वंशाली सं श्रीयोगी देवीनाथ प्र. श्री.ज. शुरशम्शेर जबरा. वि.सं. २०१३ पृ.सं. १७) ।

थ्व तःभुखाय् ब्वःगु इलय् उबलय्या नेपाःया शासक प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेर पश्चिम नेपाःया कैलाली कंचनपुरया जंगलय् शिकार म्हितः वनाच्वंगु खः । शिकार म्हिताः लिहां वःम्ह जुद्धयात औंशी जुयाः शिकार मवंम्ह माहिला गुरुजु हेमराज पाण्डे व प्वाः स्यानाः शिकारय् मवँसे पालय् च्वनाच्वंपिं बबर शम्शेरपिंसं न्हिनय् ब्वःगु भुखायया बारे कंबलय् जुद्ध शम्शेर पत्याः मजू । हेमराज गुरुजुं हाकनं तनाः ‘थथे हे तच्वकं भुखाय् नेपालय् नं (उपत्यका) ब्वःगु खःसा साप हे नोक्सान यात जुइ’ धाःबलय् जुद्धं तुरुन्त हे थुकथं जवाफ बिउगु खः – ‘हाम्रो उहाँ कहिले जान्थ्यो गुरु, वरिपरि पहाड भएकोले भुइँचालोलाई त्यसैले रोक्छ’ (मेरो कविताको आराधना ऐ ऐ २००) ।

bhaktapur-1990-post

तर थ्व जुद्ध शम्शेरया विश्वास हे जक जुल । जुद्धया विश्वासया ठ्याक्क अःखः उगु भुखाचं महासर्वनाश यानाः क्यनाबी धुंकल । उगु भुखाचं उत्तरया ल्हासांनिसें कयाः भारतया विहारतक उधुम मच्चे याना बिउगु खः । दिक्तेल केन्द्रविन्दु जुयाः ब्वःगु थ्व भुखाय् तीर्थनारायण मानन्धरजुया कथं ८ रेक्टर स्केलं ब्वःगु खः (जिगु लुमन्ति येँ देय् म्हिगः व थौं पृ ३० ) ।
८ रेक्टर स्केलं ब्वःगु थ्व ९० सालया भुखाचं देशया करिब करिब सम्पूर्ण थाय्यात बांमलाक असर लाकल । उकीमध्ये नं स्वनिगः ला ध्वस्त हे जुल । स्वनिगःया ४२९६ म्ह मनू सित धाःसा ५५,७१९ खा छेँ ध्वस्त जुल । आपाः मनूत छें हे ल्हात । अथे ल्हाःगु चीकेगु क्रमय् आपाः मनू सिनाच्वन धाःसा गुलिं गुलिं म्वाःपिं नं लिकाल । थज्याःगु हे ल्हानाच्वंपि लिकायगु झ्वलय् मखंत्वाःया किताब पसलय् च्वनाच्वंम्ह बुक सेलर छम्ह गुन्हु लिपा म्वाःम्वाकं लिकाल । थ्व उगु इलय् चर्चाया विषय जूवन ।

न्हापा न्हापाया तःभुखाचं थें थ्व भुखाचं सुयातं हे बाँकी मतल । नारायणहिति दरबारया छगू लङ दुनाः उकिं हे ल्हानाः जुजु त्रिभुवनया म्ह्याय्पिं निम्ह नं सित । सिंहदरबारया छगू लङ पाःताः हे जुल । उकिं ल्हानाः जुद्ध शम्शेरया छय् छम्ह नं सित (मेरो कविताको आराधना ऐ ऐ) ।

थ्व भुखाचय् लानाः फुक्क यानाः देशभरया जनताया १६,८७६ खा छेँ ध्वस्त जुल (१९९० चैत्र २७ या गोरखापत्र) तर थज्याःगु महाविपतयात उबलय्या शासक जुद्ध शम्शेरं धैर्यपूर्वक सामना याःगु खः । शिकार म्हितः वंम्ह जुद्ध शम्शेर अनया फुक्कं ज्या रद्द यानाः राजधानी थ्यंकः वल । थ्यंकः वयेवं तप्यंक तिंख्यःया चाकलाः सिमाय् वनाः जनतायात ढाडस बिल । भूकम्प उद्धारया लागिं चटाचट फटाफट ज्या च्वयेकल । सेना व निजामती कर्मचारीतयत प्यंगू महिनाया पेस्की तलब बिल । दुंगु छेँत ध्वस्वाकेत ५० लाख दांया कोष दयेका बिल । छेँ दुनाः आपत जूपिंत थ्व हे कोषं त्यासाया रुपं बिल । लिपा छेँ दयेकेत काःगु ऋण जनतायात माफ नं याना बिल । थथे ५० लाख कोषय् अलग तःगु रकमय् छेँ दयेकेत जक २९८२३१६।२२ खर्च जुल धाःसा मठ–मन्दिर दयेकेत व भुखाचं द्वँ मुंका बिउगु चा, अप्पा चीकेत ५ लाख खर्च जूगु खः (येँ न्हूतसकया भूगोलपार्कय् च्वंगु भूकम्प स्तम्भ अभिलेख) ।

थुगु तःभुखाचय् जुद्ध शम्शेरं गुलि तत्परताका साथ ज्या यात धयागु खँ १९९० चैत्र २७ य् गोरखापत्रय् भुखायया लिच्वःया लगत बियातःगुलिं नं सीदु ।

९० साल लिपा नं नेपालय् ततःसकं भुखाय् ब्वयेधुंकल । थथे ततःसकं ब्वःगु भुखाचय् सुदूर पश्चिमाञ्चलय् २०३७ स ब्वःगु भुखाय्, २०४५ भाद्र ५ या भुखाय् व २०६८ आश्विन १ या भुखाय् छुं खँय् कमगु भुखाय् मखु ।

(ने.सं. ११३२ अनलागा ७ कुन्हु ‘सन्ध्या टाइम्स’ तँसापती पिदंगु च्वसु हाकनं पिथना ।)

 क्याटेगोरीः नेपाल भाषा