धिमाल साहित्यहेङ खाङ्लाउ


बास्ताबता दोनु ते साहित्य दोका सामाजको एलोङ आइना दोङ । हिदोइबुङ सामाज, जाति, वंसको ताइको बाताबरन, परिबेस, सांस्कार संस्कृति, धर्मकर्म आन्सारको लोक दर्सन, लोक जीवन, लोक साहित्य, लोक संस्कृतिको काथागालाई हिखे । तर हेथे बिकास जेङ्ही वा माजेङ्ही दोका काथागालाई चाहि इङ्को सामाजता हिका खामालाईको चेतना, सिक्षा, चाहा, जनजागरन, पहुँच आधे काथागालाई बार्का असर पाका हिखे । नेपालकोङ जातजातिगालाईको काथा दोलाउ आधे म्हुइका समुदाई आरो जनसंख्या हिलाउबुङ बिकासता थुकाका ही । साहित्य क्षेत्रता बार्का योगदान ही दोनु आधे जातगालाई इस्तु जनसंख्या हिलाउबुङ साहित्य बिकास जेङ्ली मादोका काथागालाई ही । इस्का इस्तु मध्येता काथा पालाउ थकाली म्हुइका जनसंख्या हिलाउबुङ आगाभारी तिङ्खे । ओबालाईता जनचेतना, सिक्षा लोका तिङ्खे कालाउ साहित्य आरो भेनेङ काथागालाईता ओबालाईको खामालाई फुल्टिङ चालाइतेङ हानिका तिङ्खे । आधे केलाई खान्तेङ इस्तु जनसंख्या हिका जातगालाई केलाई भाइका इस्थिति एलाबुङ ही । इस्का मध्येता उराँव, सातालाई तिङ्खे । नेपालता ओबालाईको इस्थिति हिन्सा रेम्का मान्थुलाउबुङ भारतता ओबालाईको इस्थिति आसा लाउबुङ रेम्का ही । नेपालको आदिवासी जनजातिगालाईको काथा दोलाउ झाराङ खान्तेङ रेम्का साहित्य बिकासको काथाता नेवार परिखे । या भासाता विश्वविद्यालय थेकापाको सिक्षा पिका चलन ही । इन्साङ भेनेङ भासा समुदाईको काथा पालाउ मैथिली, भोजपुरी, अवधि, लिम्बु, मगर, गुरुङ, राई (बान्तावा आरो चाम्लिङ), थारु, तामाङ भासागालाईको साहित्य क्षेत्रता बिकास जेङ्का तिङ्खे ।

खास पातेङ एला गोइकाता भासा पह्रिपालीको भासिङ जामालाईको साहित्य बिकास पाली गोयाङ । जामालाईको साहित्य बिकास दोफा लोका काथागालाई लेखिपिली गोइका तिङ्खे । बौद्धिक वर्ग आरो सिक्षा क्षेत्रता लागिकालाईको भासिङ या बार्का चुनौती जेङ्का ही ।

धेमालाईको काथा पानु ते केलाईको इस्थिति सत्रौं, अठारौं सताब्दीको ही । कोकोबेलाता बुङ युरोप, अमेरिकाभारी साहित्यको क्षेत्रता आभागारी हानिका तिङ्खे । पुनर्जागरनको युग लोका हिघाखे । हिन्सा क्षेत्रको विधागालाईता नावा नावा काथागालाई लेखिन्हाली थालिका हिघाखे । इन्सिका आबास्थाबुङ एला थेकापा धेमालाई माझाता मातिङ्खे । एला भर्खर भर्खर आसालाउबुङ काथागालाई बुझिली थालिका धेमालाई माझाता तिङ्खे । अमेरिका, युरोपभारीको कोकोबेलाको काथा भर्खर धेमालाई माझाता पाली गोयाङ दोका काथागालाई चाहि लोका ही कालाउबुङ फुल्टिङ चालाईपिका खामालाई, विद्धानगेलाई चाहि आरोङ हिन्सा मातिङ्खे । साहित्यलिता अंग्रेजी, हिन्दी आरो नेपालीता खाङ्लाउ द्यालोङ विधागालाई : नाटक, कविता, निबन्ध आरो उपन्यास काथागालाई साहित्यको विधालिता परिखे । धेमालाईको या गोताङ काथागालाईता हाई हाई काथागालाई ओल्हिली दोका ही दोलाउ हिन्सा ते मान्थु कालाउबुङ एला थेकापा खासखास काथागालाई हाई हाई विधागालाईता लोका ही दोका काथागालाई या लेखलितासो था पिली प्रायास पाङ्का । dhimal-1

नाटक विधाको काथा दोलाउ या खास पातेङ स्टेजता तिङ्पाका कालाउ बास्तबिक खामालाई भोगिका, चाका, पाका आनुभाबको काथासो नावा नावा काथागालाईता चेतना चुमाका, सजग बानाइका, बिकासको काथागालाई धिर्पाका, जीबनलिलागालाई अभिनय पाका, सामाज सुधारको काथागालाई, सांस्कार संस्कृतिको काथागालाईता सुधार पाका नावा नावा काथागालाईता आगाभारी चुम्पुका उद्देस्यगालाई हिघाखे । बास्ताबता दोनु ते नाटक एलोङ जल्दोबल्दो जीवन्त उदाहरन दोलाउ फाराक माचाघाखे । या विधा दोका बास्ताबता प्रत्यक्ष प्रभाब चुमाका विधाता परिखे । इस्का नाटक विधाता धेमालाईको आवास्था हिस्का हिघाखे कुनु ? बास्ताबता दोनु ते नाटक विधाको क्षेत्रता धेमालाईको हिन्सा बार्का योगदान मातिङ्खे । बारा न्हाका लाम्फा लाम्फा २००७ साल न्हुसोसो २०४० साल थेकापाबुङ देराभारी आसा तिङ्घाखे । केलाई जामालाई हिलाउ राबन, राम, लक्ष्मन, सीताको काथागालाई बारा न्हाका पाहासो अभिनय पाका हिन्दू धर्मको काथागालाई हिघाखे ।

धेमालाई देरा देराता धेमालाई कलाकारगेलाई बारा न्हाका अभिनय पातेङ तिम्पाघाखे । तर भासा कोकोबेलाता राजवंसीता पाका चलन हिघाखे । कोकोबेलाको नाटक घाका आधे धेमालाईता सोलबहादुर वाराङ, पबित्रा वाराङ, दाख्र्रु वाराङगालाई परिखे । बास्ताबता दोनु ते धेमालाईको नाटकको विधागालाईता लोका काथागालाईता धेमालाईको जात्री, सिरजातको बेलाता पाका गतिविधिगालाई दोङ परिखे । इदि गालाई बारा नाटक भाइपा मापालाउबुङ आसा सन्देस पिका खाल्को हिघाखे र एलाबुङ हिदोङ्ही । दीरन्हाका, तारबार न्हाका, ढोलन्हाका, चेङ चेङ बेङ बेङ न्हाका, बिन्दा हेर्कान्हाका, पोञा पोका न्हाका, बेदाङ्गी न्हाका आधे काथागालाई दोङ बास्ताबता धेमालाईको नाटक विधालिताको काथागालाईता परिखे । इस्का काथागालाई खाङ्लाउ नाटक भाइका मातिङ्लाउबुङ इदिगालाईलिता नाटकको काथागालाईको गुन आरो बिसेसतागालाई ही । ओदोङ भासिङ धेमालाईको इस्का काथागालाईहेङ दोङ जुम्नीको साहित्य बिकास पालीको भासिङ बिकास पातेङ चुम्पुली नानीको धेमालाईको बारा काम जेङ्का ही । नाटकको काथागालाई सिनिमाको काथा न्हुसो बिस्तारपा राम्पुका ही । प्राविधि क्षेत्रको बिकास न्हुसो नाटक खामालाई खाङ्का साट्टा सिनिमाभारी तानिन्हापुही । सिनिमाबुङ नाटकसो बिकास जेङ्पुका रुपता परिखे ।

कविता विधा दोकाङ एलोङ कला क्षेत्रता परिखे । या लिता खास खास पातेङ भाबुक जेङतेङ ताइको उकुसमुकुस जेङ्का पीर मार्का, हिन्सा सोबाइका बेजान, बेबालको बाखान पाका काथा, नावा नावा थामेगालाईको काथाको बाखान पाका, नावा नावा जोरीगेलाई ताइको माया पिरती सोसुका काथागालाईहेङ पुइतेङ–पाइतेङ बानाइका कविता, हिन्सा रेम्का सोबाइका थामे, आन्माने, झार, सिङ, झोराझोरी, ढुम, हिमाल, रा, पार्क, आधे काथागालाईको बिसईता रोमान्टिक लेखिका कवितागालाई, हिन्सा दुख, तुम्सिङता बान्हाका काथा, तिङ्का दुखको काथा, बाताबरनको काथा, सांस्कार संस्कृतिको काथा, धर्मकर्मको काथा, इतिहासको काथागालाईबुङ कविताको माध्यमसो लेखितेङ सामाज, देरा, समुदाई आरो खामालाईहेङ विचार सोच कालाउ दर्सनता परिवर्तन चुमालीको भासिङबुङ कविता काम पाका हिखे ।

कविता विधाको काथागालाई पालाउ धिमाल भासाता फाटाकफुटुक कवितागालाई खामालाई लेखिका तिङ्खे कालाउबुङ इन्सिका कवितागालाईहेङ एथाने जोम्पातेङ कविता संग्रहगालाई ओल्हिपाका चाहि मातिङ्न्हाखे । एला थेकापाको कविता क्षेत्रको काथा पालाउ धिमाल जाति विकास केन्द्र, नेपालसो २०५१ सालता फुरु कविता संग्रह ओल्हिपाका काथादोङ या विधाता परिखे । एलाको सानाइतीगेलाई गोरखापत्र दैनिकता आसा कवितागालाई लेखिली थालिका ही । कविताता खास पातेङ माया पिरतीको काथा, थामेको बिस्लेसन पाका, रोमान्टिक खाल्को, ब्यङ्गे खाल्को लेखिका तिङ्न्हाखे । मान्थुका खाङ्तेङ सुरु जेङ्ली थालिका ही या काथा सकारात्मक सन्देस जेङ्का ही । धिमाल भासाता हिन्सा हिन्सा कविता विधाता लेखिली, फुल्टिङ चालाइली गोइका काथागालाई ही ।

भेनेङ साहित्यिक विधाता निबन्ध परिखे । खास पातेङ या विधा दोका विस्लेसन पाका, बाखान पाका, आलोचना पाका, डकुमेन्टेसन पाका विधाता परिखे । एला थेकापा जेङ्का बार्का उपलब्धिता निबन्ध विधा परिखे । या लिता खाल्खाल्को काथागालाई, रसगालाई ते लोखे दोङ, आरो या लिता केलाईको भोगचलन पाका, जीवनलिलाको काथा, सान्सार बुझिका काथा, इतिहासको काथा सुधाङ लोखे । हिस्का विधा बानायाङ दोका काथा साहित्यकारको सोच, विचार, दर्सन, सिद्धान्त आरो बेभारिक ज्ञानता भर परिखे ।

धेमालाईको बिसईता हाई हाई निबन्ध विधाता प्रकासन जेङ्ही दोलाउ भेनेङ विधागालाई खान्तेङ आसा इस्तु कामगालाई जेङ्का ही । ब्रायन एच. हड्सनको लाम्फर्तीको धेमालाईको बिसईता लेखिका किताप (सन् १९४७) “एसेज अन द कोच, बोडो एण्ड धिमाल” दोङ निबन्ध विधाता परिखे । डाक्टर ऋषिकेसवराज रेग्मीको लेखिका (सन् १९९१) “द धिमाल मिर्‍याकुलस माइग्रान्टस अब हिमाल”, कालाउ वाकोङ लेखिका “कल्चरल प्याटर्नस एण्ड इकोनोमी चेन्ज (सन् १९८५)”, जोन किङ् (सन् १९९४) को लेखिका “पिकिङ अप व्हेर हड्सन लेफ्ट अफ, फर्दर नोटस अन धिमाल”, तुलसी दिवस (२०३५) को लेखिका “प्रदर्शनकारी धिमाल लोक–संस्कृति”, डिल्लीराम दाहाल (२०३६) को लेखिका “धिमाल लोक जीवन अध्ययन”, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (२०२९–३०) सो संयुक्त अध्ययन अनुसन्धान पातेङ लेखिका “धिमाल लोक जीवन अध्ययन”, दिवस, तुलसी (२०३९) को लेखिका “धिमाल लोक–धर्म र संस्कृति”, पात्र धिमाल (२०५२) को लेखिका “बिकासको दामाता” आधे काथागालाई या निबन्ध विधालिता परिखे । आसा लाउबुङ निबन्ध विधाता धेमालाईको बिसईता अध्ययन आरो आनुसान्धान पाका कालाउ प्रकासन पाका कामगालाई ते जेङ्का ही, कालाउबुङ इदिगालाई पुगिका मान्थु । हिन्सा हिन्सा निबन्ध विधाता फुल्टिङ चालाइका काम केलाई धेमालाईको कान्धेता लोका ही, पाली गोयाङ ।

उपन्यास आरो काथा विधादोका साहित्यको भेनेङ विधाता परिखे । खास पातेङ खामालाईको बिसईता लेखिका आरो सार्वजनिक काथागालाई वा साझा सावालको बिसईता लेखिका काथागालाई इदि विधालिता लोखे । पोतोका काथागालाई म्हुइका आरो बुझिली माफा दोका काथागालाईता परिखे । ह्रिङ्का काथागालाई दोङ उपन्यासको रुप ह्रुखे । उपन्यास बानाइली भासिङ एलोङ काथाको चक्रदोङ दोपाली गोइखे । या हिन्सा पेजको एलोङ कितापको रुप ह्रुखे । या लिताबुङ सामाजिक, राजनैतिक, धार्मिक, ऐतिहासिक, रोमान्टिक, आर्थिक, सैक्षिक आरो बौद्धिक, जनजागरन आरो चेतना, सीप आरो रोजगार भाइका हिन्सा काथागालाईको बिसईता फुल्टिङ चालाइली दोखे ।

बास्ताबता दोनु ते उपन्यासको विधाता धिमाल भासाता किताबगालाई लेखिन्हाका मान्थु । या हिङ्लाउ केलाई पक्काङ न्हुका हिनाही दोकाता न्हे मत मान्थु । उपन्यास विधाता केलाईको बौद्धिक वर्ग आरो सचेत वर्गको ध्यान बेलाताङ थुकाली गोइका ही । भेनेङ पोतोका काथागालाईको क्षेत्रता चाहि आसा लाउबुङ कामगालाई जेङ्का ही । नगेन्द्र धिमाल र विनोद धिमाल (२०५६) को लेखिका “धेमालाईहेङ खाङलाउ” काथाता धेमालाईको आसालाउबुङ धिमाल भासाता प्रायास जेङ्का ही । सोमबहादुर धिमाल (२००५) को लेखिका “एला का बुझिघा”, बलबहादुर धिमाल (२००५) को “दुख न्हुसो सुख”, सोमबहादुर धिमाल र बलबहादुर धिमाल (२००५) को लेखिका “गालाइचा पुइकालाईको बेथा”, मञ्जु धिमाल (२००७) को लेखिका “काङ्को काथा”, प्रकाश धिमाल (२००७) को लेखिका “काङ्को पह्रेका मन” पोतोका काथागालाईता परिखे । इदि काथागालाईलिता बास्ताबिक भोगिका, आनुभाबको काथागालाई झल्किका काथागालाई ही । इदि काथागालाई सत्य घाट्नाता आधारित ही । som-dhimal

इन्साङ साहित्य विधागालाईता खान्तेङ डकुमेन्टेसन आरो भासाको क्षेत्रताबुङ धिमाल भासाता आसालाउबुङ कामगालाई जेङ्का ही । जी.ए.ग्रियर्सन् (सन् १९२६) को लेखिका लिङ्गुस्टिक सर्भे अब इण्डिया, भोल्युम–३) ता धेमालाईको भारतता हिकाको जनसंख्या तिम्पापिका ही । क्याथरिन कुपर (सन् २००६) को आनुसान्धान पाका “धिमाल, इन टपिक्स इन नेपलिज लिङ्गुष्टिक” ता धेमालाईको बिसईता भासिक काथागालाईको अध्ययन पाका ही । सुएयोशी तोबा (सन् २००२) को लेखिका “धिमाल–नेपाली–अंग्रेजी, सब्दकोस”ता धिमाल भासाको संरक्षन पालीको लागि लाम्फर्ती बार्का काहालामको काम पापिका तिङ्खे । जोन किङ् (सन् २००९) को पिएच.डी. पाका र लेखिका “अ ग्रामर अब धिमाल” ता ते झन भासाको संरक्षन आरो डकुमेन्टेसन पाका कामता एलोङ बार्का इट्टा थपिपिका काम जेङ्का ही । इन्साङ शैक्षिक जागरन केन्द्रीय कार्य समिति (२०६२) सो ओल्हिपाका “धिमाल–नेपाली–अंग्रेजी सब्दकोस”बुङ भासाको संरक्षन पाका कामता एलोङ इट्टा थपिका काम जेङ्का ही ।

खास पातेङ एला गोइकाता भासा पह्रिपालीको भासिङ जामालाईको साहित्य बिकास पाली गोयाङ । जामालाईको साहित्य बिकास दोफा लोका काथागालाई : कविता, निबन्ध, जामालाईको उपन्यास, काथागालाई कालाउ पोतोका जामालाईको नाटकगालाई लेखिपिली गोइका तिङ्खे । बौद्धिक वर्ग आरो सिक्षा क्षेत्रता लागिकालाईको भासिङ या बार्का चुनौती जेङ्का ही । जामालाईको साहित्य न्हुसो खिनिङ आसा ह्रिङ्का साहित्यिक यात्रा पानु केलाई धेमालाईको भासिङ रेम्का ज्याङ वाला काङ्को बिचारता । या क्षेत्रको काम दोका आसा मि तिङ्का खामालाईको बारा कामता परिखे । हाई ज्यावा मापानु माको, पाली गोयाङ नानी माजेङ्लाउबुङ जुम्नी ज्यावा, साहित्य बिकास जेङ्नु भासाको बिकास ज्यावा, केलाईको पहिचान ज्यावा, इतिहास आरो डकुमेन्टेसनको काम ज्यावा । इस्का हिन्सा हिन्सा कामगालाई ज्यावा दोका काथागालाई केलाई सामाज, सामुदाई, देराता बुझिपाली केलाई झाराङको कर्तव्य र पालीबुङ झाराङको कर्तव्य दोका काथा निल्नु मान्थु ।

फिचर तस्बिर : http://nepalesefolkdance.blogspot.com

 क्याटेगोरीः धिमाल